فقه قضاء و سیاست

امام خمینی (ره) و قانون‌گرایی/ مهدی مهریزی



نظم اجتماعی و روابط انسانی جامعه بشری که بستر آسایش، امنیت، رشد و بالندگی است، بر تعیین وظایف و حقوق و رعایت آن استوار است. قوانین، دولت، نهادهای اجتماعی، قوای قهریه، همه ابزاری برای تحقق چنین نظم اجتماعی و روابط انسانی‌اند. از همین رو بخش مهمی از رسالت پیامبران به مرزبندی وظایف و حقوق انسانی برمی‌گردد و چنان‌که بخش دیگر آن روشن ساختن وظایف بندگی و حریم عبودیت است. ادیان الهی، به‌ویژه آیین اسلام، به‌دقت و روشنی از این وظایف و حقوق سخن گفته‌اند، خواه در حوزه زندگی خصوصی و یا زندگی اجتماعی. فروگذار نکردن تعیین خسارت خراش پوست (آرش الخدش) و نیز چگونگی ادای قراردادها و از این دقت و شفافیت حکایت دارد. این دقت و روشنی در قوانین مربوط به عبادات و شعائر مذهبی نیز جای تمثیل ندارد. به‌جز پرداختن به تبیین قوانین، تأکید بر انجام وظایف و رعایت حقوق و نیز برابری انسان‌ها و شهروندان در برابر قانون، در سیره پیامبران و پیشوایان دینی بسی آشکار است. امیر مؤمنان می‌فرمود: (اگر آنچه دخترم به امانت از بیت‌المال گرفته، شرط ضمان در آن نبود نخستین حد سرقت را در بنی‌هاشم بر او اجرامی کردم.) 1 و نیز می‌فرمود: (به خدا قسم، اگر اقلیم‌های هفت‌گانه یا آنچه در زیر آسمان‌ها است به من دهند که خداوند را با گرفتن پوست جوی از دهان مورچه‌ای نافرمانی کنم، هرگز نخواهم کرد.) 2 تشویق به انجام وظایف; بیان پاداش‌های اخروی و نیز تبیین کیفرهای دنیوی در تخلف از وظایف همه از اجرای مقررات و قوانین گواهی می‌دهد. اگر سه عنصر تبیین و شفافیت قوانین، اجرای قوانین و نیز تساوی انسان‌ها در برابر قانون را ارکان مقوله قانون‌گرایی بدانیم، سابقه دینی و تاریخی آن به قرن‌ها قبل برمی‌گردد؛ و فضل سبقت، از آن ادیان آسمانی و پیامبران الهی خواهد بود. امروزه پای فشردن بر آن، فراتر از مشاجره‌های سیاسی، احیای یک ارزش دینی انسانی است. امام خمینی (ره) که صدمین سال ولادتش را، مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله، سال امام نام‌گذاری کردند، درس آموخته همین مکتب است، وی گوی سبقت را در عصر انقلاب اسلامی در احیا و تأکید بر قانون‌گرایی ربوده است، چراکه وی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و پس‌ازآن، قانون‌گرایی را یکی از عناصر کلیدی در نظام اسلامی معرفی می‌کرد. او بر همه ارکان قانون‌مندی و قانون‌گرایی تأکید داشت; ازاین‌رو، همیشه تصویب قوانین، اجرای صحیح آن‌ها، برابری در قبال قوانین و احترام به نهادهایی قانون‌گذار را گوشزد می‌فرمود. در اینجا به پاس گرامیداشت یاد و اندیشه‌های والای امام گزیده‌ای از سخنانش را در سه بخش می‌آوریم:
 
یک. اهتمام به اجرای قانون
امام در پیام‌ها و سخنان بسیاری از تأثیر تعهد به قانون در پیشرفت زندگی سخن راندند و بی‌قانونی را سبب همه مفاسد اجتماعی می‌دانستند: «در کشوری که قانون حکومت نکند خصوصاً قانونی که قانون اسلام است این کشور را نمی‌توانیم اسلامی حساب کنیم.» 3 «در اسلام، قانون حکومت می‌کند. پیغمبر اکرم هم تابع قانون بود; تابع قانون الهی، نمی‌توانست تخلف بکند.» 4 «باری حکومت در اسلام به مفهوم تبعیت از قانون است و فقط قانون بر جامعه، حکم‌فرمایی دارد. آنجا هم که اختیارات محدودی به رسول اکرم (ص) و ولات داده شده از طرف خداوند است. حضرت رسول اکرم (ص) هر وقت مطلبی را بیان یا حکمی را ابلاغ کرده‌اند، به پیروی از قانون الهی بوده است.» 5 «در اسلام آن چیزی که حکومت می‌کند یک‌چیز است و آن قانون الهی است، پیغمبر اکرم (ص) هم به همان عمل می‌کرده است، خلفای او هم به همان عمل می‌کردند، حالا هم ما موظفیم که به همان عمل کنیم، قانون حکومت می‌کند، شخص هیچ حکومتی ندارد، آن شخص ولو رسول خدا باشد، ولو خلیفه رسول خدا باشد، شخص مطرح نیست در اسلام، در اسلام قانون است، همه تابع قانون‌اند.» 6 «ما می‌خواهیم یک حکومت داشته باشیم که این حکومت قانون را ملاحظه کند حکومت قانونی باشد.» 7 «آن حکومتی که تمام قوانین بشری را، تمام قانون عالم را زیر پا بگذارد و هر جور دلش بخواهد با یک ملتی عمل بکند ما با او مخالفت داریم. ما می‌خواهیم یک حکومتی باشد مثل حکومت اسلام که غیر از قانون هیچ‌چیز حکومت نکند، هیچ، قانون فقط حکومت بکند.» 8 «من امیدوارم، مملکت ما در سال آینده و در این سال در همین سالی که هستیم مملکتی باشد که قانون فقط حکم کند. هیچ‌کس غیر قانون حکم نکند و تمام مجری قانون باشند و کسی در حدود غیرقانونی عمل نکند و همه در حدود خودشان عمل کنند.» 9 «ما اگر همه اشخاصی که در کشورمان هستند و همه گروه‌هایی که در کشور هستند و همه نهادهایی که در سرتاسر کشور هستند اگر به قانون خاضع بشویم و اگر قانون را محترم بشمریم، هیچ اختلافی پیش نخواهد آمد. اختلافات از راه قانون‌شکنی‌ها پیش می‌آید.» 10 «کسانی که می‌خواهند قانون را بشکنند این‌ها دیکتاتورانی هستند که به‌صورت اسلامی پیش‌آمده‌اند یا به‌صورت آزادی و امثال این حرف‌ها.» 11 «بپذیرید قانون را، همه‌تان روی مرز قانون عمل بکنید و اگر همه روی مرز قانون عمل بکنند اختلاف دیگر پیش نمی‌آید.» 12 «قانون در رأس واقع شده است و همه افراد هر کشور باید خودشان را با آن قانون تطبیق بدهند. اگر قانون برخلاف خودشان حکمی کرد، باید خودشان را در مقابل قانون تسلیم کنند. آن‌وقت است که کشور، کشور قانون می‌شود.» 13
 
باید توجه داشت که پاره‌ای اختیارات فراقانونی که برای رهبران در هر نظام سیاسی و رهبری فقیه عادل در جمهوری اسلامی ایران پیش‌بینی‌شده، امری عقلایی است و برای خروج از بن‌بست‌ها و تنگناهای اجرایی و اداره جامعه می‌باشد، و این خود امری قانونی است، گرچه مدون و مکتوب نیست. بر این مطلب در سومین فرازی که از امام نقل شد نیز به صورت ضمنی اشاره شده است.
 
دو. برابری در قبال قانون
تأکید امام بر مساوات همه اقشار و اصناف در برابر قانون اعجاب‌برانگیز است: «... قانون که همه بدون استثنا بایستی از آن پیروی و تبعیت کنند. حکم الهی برای رئیس و مرئوس متبع است، یگانه حکم و قانونی که برای مردم متبع و لازم الاجرااست، همان حکم و قانون خداست.» 14 «فرقی مابین اشخاص نیست در قانون اسلام، فرقی میان گروه‌ها نیست.» 15 «همه باید مقید به این باشید که قانون را بپذیرید ولو برخلاف رأی شما باشد. باید بپذیرید برای این‌که میزان اکثریت است.» 16
 
سه. احترام به نهادهای قانون‌گذار
الف. مجلس شورای اسلامی امام، مجلس شورای اسلامی را بالاترین مقام و در رأس تمام نهادها جای می‌داد و به هیچ‌کس حق نمی‌داد به این ارگان جسارت روا دارد: «من تکرار می‌کنم مجلس بالاترین مقامی است در این مملکت، مجلس اگر رأی داد و شورای نگهبان هم آن رأی را پذیرفت هیچ‌کس حق ندارد یک کلمه راجع به این بگوید، من نمی‌گویم رأی خودش را نگوید، بگوید رأی خودش را بگوید، اما اگر بخواهد فساد کند، به مردم بگوید که این شورای نگهبان کذا و این مجلس کذا، این فساد است و مفسد است و یک همچو آدمی، تحت تعقیب مفسد فی‌الارض، باید قرار بگیرد.» 17 «مجلس شورای اسلامی که در رأس تمام نهادهای نظام جمهوری اسلامی است از ویژگی‌های خاصی برخوردار است که مهم‌ترین آن‌ها اسلامی - ملی بودن آن است.» 18 «من تأیید می‌کنم مجلس را و همیشه سفارش می‌کنم به ملت که مجلس را باید تأیید کنند و مجلس از ارگان‌هایی است که لازم است بر همه ما که او را تأیید کنیم و هیچ‌کس حق ندارد که به مجلس جسارتی بکند.» 19
 
البته همیشه در پیام‌ها و سخنرانی‌ها، توصیه‌ها و سفارش‌هایی داشت که به حفظ مقام بلند مجلس و جایگاه دینی آن برمی‌گشت، در اینجا به برخی از این نکته‌ها که در پیام ایشان به مناسبت گشایش دومین دوره مجلس شورای اسلامی می‌باشد، فهرست‌وار اشاره می‌شود: 1. عالم را جلوه خداوند دانستن; 2. اجرای سیاست نه شرقی و نه غربی; 3. رسیدگی هرچه بیشتر به امور محرومان و قشرهای کم‌درآمد; 4. رعایت اخلاق اسلامی و ارزش‌های انسانی در: - برخورد با یکدیگر در محیط مجلس و مباحثات بین مخالف و موافق. - برخورد با دولت و وزرا و سایر کارمندان و فرق گذاردن بین نظارت و عیب‌جویی و استیضاح و انتقام‌گیری. - در نطق‌های قبل از دستور؛ و در همین‌جا می‌نویسد که: «این نکته نیز قابل‌ذکر است که اگر در مجلس به کسی که حاضر نیست و راه به مجلس ندارد که از خود دفاع نماید حمله‌ای شد، به او اجازه داده شود یا در مجلس از خود دفاع کند و اگر قانونا اشکالی در این عمل می‌بینید، رادیوتلویزیون و مطبوعات این وظیفه سنگین را به دوش کشند تا حق مظلومی ضایع نشود و شخصیتی بی‌دلیل خرد نگردد.» - رعایت ضوابط و جوانب حق در بررسی اعتبارنامه‌ها و... - ساده زیستی و پرهیز از تعلق قلب به مال‌ومنال و جاه و مقام. 20
 
ب. شورای نگهبان امام با قاطعیت فراوان و در بحران‌ها از نهاد شورای نگهبان و اعضای آن دفاع می‌کند و بر قوت و کارآمدی آن تأکید می‌ورزد: «من با نهاد شورای نگهبان صد در صد موافقم و عقیده‌ام هست که باید قوی و همیشگی باشد.» 21 «شورای محترم نگهبان که حافظ احکام مقدس اسلام و قانون اساسی هستند مورد تأیید این‌جانب می‌باشند و وظیفه آنان بسیار مقدس و مهم است و باید با قاطعیت به وظایف خود عمل کند.» 22 «من به این آقایان هشدار می‌دهم که تضعیف و توهین به فقهای شورای نگهبان امری خطرناک برای کشور و اسلام است. همیشه انحرافات به‌تدریج در یک رژیم وارد می‌شود و در آخر رژیمی را ساقط می‌نماید. لازم است همه به‌طور اکید به مصالح اسلام و مسلمین توجه کنیم و به قوانین هرچند مخالف نظر و سلیقه شخصی‌مان باشد احترام بگذاریم.» 23
 
البته در کنار تأکید بر حفظ حریم و جایگاه قانون شورای نگهبان یادآوری‌های لازم را نیز گاهی بیان داشت: «من با نهاد شورای نگهبان صد در صد موافقم و عقیده‌ام هست که باید قوی و همیشگی باشد ولی حفظ شورا مقداری به دست خود شماست. برخورد شما باید به صورتی باشد که در آینده هم به این شورا صدمه نخورد... شما روی مواضع اسلام قاطع بایستید، ولی به صورتی نباشد که انتزاع شود [که] شما در همه‌جا دخالت می‌کنید. صحبت‌های شما باید به صورتی باشد که همه فکر کنند در محدوده قانونی خودتان عمل می‌کنید نه یک‌قدم زیاد و نه یک‌قدم کم.» 24 «تذکر پدرانه به اعضای عزیز شورای نگهبان می‌دهم که خودشان قبل از این گیرها، مصلحت نظام را در نظر بگیرند، چراکه یکی از مسائل بسیار مهم در دنیای پرآشوب کنونی، نقش زمان و مکان در اجتهاد و نوع تصمیم‌گیری‌ها است.» 25
 
پایان‌بخش مقال را این سخن امام قرار می‌دهم که: «اسلام به قانون نظر «آلی» دارد; یعنی آن را آلت و وسیله تحقق عدالت در جامعه می‌داند، وسیله اصلاح اعتقادی و اخلاقی و تهذیب انسان می‌داند. قانون برای اجرا و برقرار شدن نظم اجتماعی عادلانه، به منظور پرورش انسان مهذب است.» 26
 
پی‌نوشت‌ها:
1. بحارالانوار، ج 40، ص 338. 2. نهج‌البلاغه، خطبه 224. 3. صحیفه نور، ج 14، ص 268. 4. همان، ج 10، ص 29. 5. ولایت‌فقیه، ص 34 35. 6. کوثر، ج 2، ص 215. 7. صحیفه نور، ج 9، ص 42. 8. کوثر، ج 2، ص 215. 9. صحیفه نور، ج 14، ص 148. 10. همان، ص 268. 11. همان. 12. همان، ص 244. 13. همان، ص 268. 14. ولایت‌فقیه، ص 34-35. 15. صحیفه نور، ج 9، ص 42. 16. همان، ج 14، ص 244. 17. همان، ص 293. 18. همان، ج 18، ص 273. 19. همان، ج 19، ص 232. 20. همان، ص 7. 21. همان، ص 51. 22. همان، ص 106. 23. همان، ج 18، ص 280. 24. همان، ج 19، ص 51. 25. همان، ج 21، ص 61. 26. ولایت‌فقیه، ص 62.
منبع: فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 11

نام
ایمیل
تحلیل آمار سایت و وبلاگ