صفحه اصلی  |  اخبار فقه و اجتهاد  |  پرونده‌ها  |  درباره ما  |  تماس با ما
٣٠ ذو القعده ١٤٣٨ - ۱۳۹۶ پنج شنبه ۲ شهريور
مذهب حنفیه

 

مذهب حنفیه


1.1.1. شخصيت ابوحنيفه(1)
مذهب حنفی، قدیمی ترین مذاهب فقهی اهل سنت و بنیان گذار آن، ابوحنیفه نعمان بن ثابت بن زوطى و بنابر مشهور ايرانى تبار است. جدش زوطی از اسیران کابل بود و پدرش در کوفه به آزادی دست یافت. او در سال 80 ه .ق. در همانجا دیده به جهان گشود و تجارت خز را حرفه خود كرد و پس از چندى به كار علم مشغول شد. او مدت 18 سال در حلقه درس حماد بن ابی سلیمان (م120 ه.ق). به فراگیری فقه به روش ابراهیم نخعی پرداخت.
ابوحنيفه حدود هيجده سال در مكتب كوفه در كنار استاد خود حماد بن ابى سليمان بود و فقه را از او گرفت. اين مكتب، مردان و رنگ و حالت ويژه خود را داشت و صحابى‌ای چون ابن مسعود در آن بود. اين استاد نخست عراق كه آمیزه‌ای از فقه امام علی علیه السلام و تاحدودی اجتهاداندیشی خليفه دوم بود و دقت نـظر خاص خود را داشت. يكى از برگزيده‌ترين شاگردان ابن‌مسعود علقمه بود كه تمامى‌‌دانش او را آموخته و حفظ كرده بود. کسانی مانند: مسروق و شريح نیز رأی‌گرا بودند و پس از آنها شعبى هم اين مكتب را به حديث و روايت تـغـذيـه ‌‌كرد بدين ترتيب اين مكتب به آميخته‌اى از حديث و رأى پيوند يافت. بعدها حماد بن سـليمان آمد و همه اين انديشه ها را گرد آورد و و شاگردش ابوحنيفه نـيـز آنـهـا را در قـالـب مذهبى ريخت كه با شناسه‌اى مستقل و گرايشى متمايز، در جهان اسلام نمودار شد. نعمان، پس از مرگ استادش، سفرهایی هم برای فقه اندوزی به حجاز داشت و از نخبگان علمی آن دیار و از جمله امام باقر علیه السلام توشه برگرفت.
ابـوحـنيفه در دو دوره اموى و عباسى زيست. در آن زمان دولت اسلامى ‌‌بر سرزمينى پهناور كه از شرق به چين و از غرب به كرانه اقيانوس اطلس و از جنوب به هند محدود مى‌‌شد حكم مى‌‌راند. اين سرزمين گسترده آميخته‌اى از ملتهاى مختلف با فرهنگ و نژاد و آداب وعادتهاى متفاوت را در خود جاى مى‌‌داد و اين مساله ناگزير بر گرايش و ديدگاه فقهى ابوحنيفه تأثير گذاشت. همچنین وی حلقه هاى بحث و مناظره متكلمان كوفه را كه بيشتر پيرامون قضا و قدر، ايمان و عـملكرد صحابه دور مى‌‌زد ديده و خود نيز در برخى از آنها با موضعگيري‌هاى گاه موافق وگاه مـخالف، شركت جسته بود و بدين ترتيب در مناظره و گفتگو توانايى و در بهره جستن از اسلوب عقلى مهارت به دست آورد و اينها همه در انديشه فقهى او مؤثر واقع شد.
نعمان در اواخر دوره اموی مورد توجه همه مسلمانان بجز خوارج قرار گرفت او به تشیع تمایل نشان می داد و در اندیشه سیاسی اش چون زیدیه بود و بر این باور بود که رهبری ابوبکر و عمر مشروع بوده و در امام بودن وصایت لازم نیست. در قیام زید بن علی، پنهانی به یاری اش شتافت و همچنین نقل شده که او از قیام ابراهیم بن عبدالله حسنی از پیشوایان زیدیه در شهر بصره حمایت نموده است. ابوحنیفه در خلافت منصور از کوفه به بغداد فرا خوانده شد تا قاضی القضاتی آن جا را بر عهده گیرد ولی مقاومت او در برابر این خواست خلیفه موجب شد او زندانی شود. او چندهفته‌ای پس از آزادی از زندان و به دلیل آزارهای این دوران، در بغداد درگذشت و در حومه آن كه اكنون اعظميه خوانده مى‌‌شود به خاك سپرده شد.
1.1.2. حنفیه پس از ابوحنیفه:
مذهب حنفی پس از مرگ ابوحنیفه، توسط دو شاگرد برجسته اش ابو یوسف قاضی مشهور (م182 ه.ق). و محمد بن حسن شیبانی (م189 ه.ق). رواج یافت. این مذهب در زمان خلافت هارون و پس از وی بدل به مذهب رسمی خلفای عباسی گردید به گونه ای که تنها فقیهان این مذهب مسنددار قضا می شدند. اما حاکمیت طولانی فاطمیان بر مصر مانع از گسترش این مذهب در غرب جهان اسلام گشت.بعدها مذهب حنفی، مذهب رسمی خلافت عثمانی هم شد. ولی آن هم باعث نشد که قلمرو حاکمیت مذهب از شرق جهان اسلام فراتر رود.
علمای حنفی در مکتب اعتقادی خود، پیرو ابومنصور ماتریدی (م332 ه.ق). هستند ریشه مکتب ماتریدی را باید در اندیشه های کلامی ابو حنیفه جستجو کرد، چرا که ابوحنیفه پیش از ورود در فقه، کرسی نشین استادی کلام در کوفه بود، این مکتب نزدیک بلکه تا حدودی مؤید مکتب اعتزالی هاست. موارد اختلاف مکتب ماتریدی با مکتب اشعری به حدود 40 مسأله می رسد. در مکتب ماتریدی به عقل بیش از مکتب اشعری توجه نشان داده می شود. شماری از مسایل اختلافی این دو مکتب چنین است:
1) اشاعره حسن و قبح اشیاء را ذاتی و عقلی ندانسته اند اما ماتریدی ها، همانند معتزله برآنند که اشیاء حسن و قبح ذاتی داشته و عقل به خودی خود آن را درک می کند.
2) اشاعره معتقدند صفات الهی بر دو گونه است؛ صفات فعل که صفاتی حادثند و صفات ذات که صفاتی قدیم اند. در برابر این اندیشه، ماتریدیه همه صفات الهی را صفاتی قدیم دانسته و صفات افعال را به یک صفت ذاتی بازگردانیده اند.
3) اشاعره قایل به رؤیت خدایند و ماتریدیه آن را انکار می کنند.
4) اشاعره، قرآن را ناآفریده و قدیم دانسته و ماتریدیه باورشان این است که خداوند دارای دو کلام بوده، یکی نفسی و نا آفریده و دیگری کلامی که از اصوات متشکل شده و آفریده است .
5) از دیگر باورهای ماتریدیه می توان به، ظلم نکردن خدا و محال عقلی بودن آن نسبت به او، مبتنی بودن افعال اش بر مصالح، آزادی انسان در کارهایش و... اشاره داشت.
اینک مذهب حنفی، از نظر شمار پیروان در بین مذاهب اسلامی، رتبه نخست را داراست. این مذهب بر ترکیه، آلبانی و مسلمانان شبه جزیره بالکان، بر اهل تسنن غیر کرد عراق، افغانستان، ترک نشین های آسیای میانه، قفقاز و سرزمین‌های مجاور آن؛ هندوستان غلبه دارد. نیمی از مسلمانان سرزمین شام شامل کشورهای سوریه و لبنان، حنفی بوده و در سرزمین فلسطین سومین مذهب است. پیروان این مذهب در مصر هم پر شمار است و به صورت محدود در ایران، حجاز، یمن و سیام وجود دارند.
1.1.3. منابع استنباط نزد ابوحنيفه
الف) قرآن كريم: ابوحنيفه از نخستين كسانى به شمار مى‌‌رود كه وجوه دلالت قرآن را تبيين كرد. از جمله مهمترين مسايلى كه وى در آنها با اكثريت مخالفت كرده، قطعى بودن دلالت عام و حجت نبودن مفهوم مخالف است.
ب) سـنـت: البته وى در عمل كردن به خبر واحد شيوه‌اى خاص داشت كه در جاى خود از آن سخن خواهيم گفت.
ج) اجماع: در صورتى كه نقل اجماع ثابت شده باشد ابوحنيفه به طور مطلق بدان استناد مى‌‌كند و اجماع صريح (قولى) را حجت قطعى و اجماع سكوتى را حجت ظنى مى‌‌شمرد.
د) قول صحابی: او در چيزهايى همانند عبادت، حدود و ديات كه در آن مجال رأى نيست، به گفتة صحابى عمل مى‌‌كند و از ديدگاه او در اين گونه مسايل گفته صحابى به منزلة سنتى اسـت كـه بـه پـيـامـبـر (ص) نـسـبـت داده مى‌‌شـود .او بـه هـمـيـن دلـيـل نيز آن را بر قياس مقدم مى‌‌دارد.
ه) قـيـاس: وی با سرعت انتقالى كه در پى‌بردن به نقاط همانندى و تفاوت مـيـان مـوضـوعهاى گوناگون داشت، قياس را به صورتى گسترده و بيش از همة پيشينيان به كارگرفت.
و) اسـتـحـسـان: گـرچـه بـنـا بـه تـحـقيق درست، او تنها كسى نيست كه استحسان را يكى از منابع استنباط گرفت، اما بيش از ديگر پيشوايان مذاهب به آن استناد كرد.
ز) عرف: او عرف صحيح را در بنا كردن احكام بر آن مورد توجه قرار مى‌‌داد و در صورت تعارض آن با قياس، عرف را مقدم مى‌‌داشت. وى بسيارى از فروع فقهى را بر همين عرف بنا كرد.
ح) مصالح مرسله
ط) استصحاب
1.1.4. ويژگى ‌‌فقه ابوحنيفه
- پیروان ابوحنیفه، مذهب و روش او را اهل رای می نامند زیرا ابوحنیفه قائل به رای است چنانکه بعد از صدور هر فتوایی و حکمی عنوان می‌کرد این نظر ماست. اوبا اهل حدیث مخالف بود وتنها در شرایطی اقدام به قبول احادیث متواتر می‌کرد که از تابعین نقل شده باشد و حدیث و خبر مفرد را قبول نداشت. این شیوه او می‌تواند بخاطر متکلم بودن او و تأثیرش در روش فقهی وی باشد
- از ویژگیهای ابوحنفیه که جمیع محققین و فقها بر آن اتفاق نظر دارند صراحت و بی باکی او و تسامح و اغماض در دادن فتواست. وی در حد امكان حكم به صحت كارها و تصرفات انسان می‌داد و تلاش داشت به زعم خود، از تهيدستان و ضعيفان جانبدارى کند.
- رعايت حاكميت دولت كه در امام متجلى است
- فقه تقدیری (فرضی = أرأیتَ)
- ابوحنفیه اصل ایمان و کفر را تصدیق و انکار می‌‌‌دانست و معتقد به تفاوت درجات ایمان نبود.
1.1.5. مهم‌ترین فقها و کتب حنفیه
- ابوحنیفه نعمان بن ثابت (م150ق)، مؤسس مذهب
- ابویوسف، یعقوب بن ابراهیم انصاری (م198ق): الخراج؛ الآثار؛ اختلاف أبی حنیفة و ابن أبی لیلی.
- محمد بن حسن شیبانی(م198ق): المبسوط؛ الجامع الصغیر؛ الجامع الکبیر؛ الزیادات؛ الحجة علی اهل المدینه
- زفر بن هذیل(م158ق)
- حسن بن زیاد لؤلؤی(م204ق)
- حاکم مروزی،ابوالفضل محمدبن محمد بن احمد سلّمی بلخی معروف به حاكم شهيد (م334ق): الكافي (مجموعة كتب ظاهر الرواية) این کتاب مختصرشدة کتاب المبسوط شیبانی(م198ق).
- ابو جعفر احمد بن محمد طحاوی (م321): الجامع الکبیر فی الشروط، (و در عقاید: العقائد الطحاوية)
- احمد بن عمر (= عمرو یا مهر یا مهیر) خصاف (م261ق): کتاب الحیل، و کتاب الوقف.
- ابوالحسن احمد بن محمد قدوری بغدادی (م428ق): المختصر
- سرخسی، شمس الائمه محمد بن احمد (محدود 483): المبسوط فی شرح الکافی در سی‌جزء.
- علاء الدین ابوبکر بن مسعود بن احمد کاشانی (م587): بدائع الصنایع فی ترتیب الشرایع در هفت جزء.
- علاء‌الدین ابومنصور محمد بن احمد سمرقندی (م584ق): تحفة الفقهاء.
- مرغینانی، برهان الدین ابوالحسن علی بن ابی‌بکر مرغیانی راشدانی (م593): الهدایة شرح بدایة المبتدی.(2)
- عبد الله موصلی، مجدالدین ابوالفضل عبدالله بن محمود بن مودود (م683ق): المختار و شرح آن: الاختیار فی تعلیل المختار.
- ابن ساعاتی، احمد بن علی حنفی (م694ق): مجمع البحرین وملتقى النهرين.
- حافظ‌الدین عبدالله بن احمد بن محمود نسفی (م710ق): کنزالدقائق(3)
- کمال الدین ابن همام، محمد بن همام الدین عبدالواحد اسکندری سیواسی (م861ق): فتح القدیر در هشت جزء.
- ملاخسرو، محمد بن فرامرز رومی (م885 ق): درر الحکام فی شرح غرر الاحکام و حاشیة آن: غنیة ذوی الاحکام از شرنبلالی (م1069) .
- ابن‌نجیم، زين الدين عمر بن إبراهيم بن محمد مصري (م970ق): البحر الرائق فی شرح کنز الدقائق (از نسفی) در هشت جزء؛ و: الأشباه و النظائر.
- محمد علاء الدین حصفکی (م1088): الدر المختار فی شرح تنویر الابصار، دارای دو جزء.
- مولی شیخ نظام‌الدین برهانبوری و جمعی از علمای هند(4) (متوفی قرن 11ق): الفتاوی الهندیة = الفتاوی العالم‌کیریة. این کتاب به سفارش سلطان اورنگ‌زیب عالم‌گیر نگاشته شده و دارای شش جزء است. و در حاشیه آن الفتاوی الخانیة محمود اوزجندی قاضیخان حسن بن منصور (م592) و الفتاوی البزازیه از حافظ الدین محمد معروف به ابن بزاز (م827) قرار دارد.
- محمد امین معروف به ابن عابدین (م1252ق): رد المحتار علی الدر المختار= حاشیة ابن عابدین در هفت جزء که دو جزء آن تکمله است، و: نشر العرف فی بناء بعض الأحکام علی العرف، و: العقود الدرية في تنقيح الفتاوى الحامدية.
- شیخ عبدالغنی غنیمی میدانی (م1298ق): اللباب فی شرح الکتاب،ودر عقاید: شرح العقاید الطحاویة.(5)


1. بنگرید به: الشکعة، مصطفی؛ الأئمة الأربعة؛ دار الکتاب اللبنانی، بیروت،۱۹۸۵.
2. این کتاب بسیار مشهور توسط مؤلف در چهار جلد نگاشته شد و دارای حاشیه‌های فراوانی است از آن جمله: الغایة از سروجی و الکفایة از کرلافی و الوقایة از تاج الشریعة و النقایة از صدر الشریقه و النهایة از سغناقی و حاشیة النهایه از قونوی و معراج الدرایة از قوام الدین کاکی و العنایة از بابرتی و البنایة از عینی.
3. بر آن شروح و حواشی زیادی نگاشته شده از جمله: البحر الرائق فی شرح کنز الدقائق (ابن نجیم)، تبیین الحقائق فی شرح کنز الدقائق (عثمان بن علی زیلعی) در شش جزء، رمز الحقائق (عینی)، النهر الفائق (عمر بن نجیم)، منحة الخالق (ابن‌عابدین) و کشف الحقائق (افغانی) و ...
4. قاضى محمد حسين جونبورى، سيد على اكبر سعد الله خان، ملا حامد جونبورى، و محمد اكرام لاهورى.
5. سایر فقها و کتب فقهی مهم حنفیه عبارت است از:
- اوزجندي فرغاني (م592ق): فتاوى قاصيخان
- برهان الشریعه محمود بن احمد محبوبی حنفی (م673ق): وقایة الروایة فی مسائل الهدایة
- زيلعي(م742ق): تبيين الحقائق
- ابن وهبان، عبدالوهاب بن أحمد بن وهبان الحارث، قاضی و ادیب (م768ق): المنظومة الوهبانیة، که همراه شرح ابن‌‌الشحنة به تحقیق عبدالجليل العطاء البكري توسط دار الفجر چاپ شده است.
- باربرتي(م786ق): شرح العناية
- ابوبكر حدادي بغدادي(م800ق): الجوهرة النيرة
- اسروشني(م632ق): أحكام الصغار
- ابن قاضی سماوه یا سماونه، شیخ محمود بن اسماعیل (م818 یا 823ق): جامع الفصولین در دو جزء.
- ابن كردي(م827ق): الفتاوى البزازية
- طرابلسي(م844ق): معين الحكام فيما يتردد بين الخصمين من الأحكام
- عيني (م855ق): البناية في شرح الهداية
- ابن‌شحنة(م882ق): لسان الحكام في معرفة الأحكام
- ابراهيم حلبي(م956ق): ملتقى الأبحر
- قاضي زاده (م988ق): نتائج الأفكار
- شلبي (م1000ق): حاشية على تبيين الحقائق
- تمرتاشي(م1004ق): تنوير الأبصار
- غانم بن محمد البغدادي(م1030ق): مجمع الضمانات
- محمد بن سلیمان - معروف به داماد افندی (م1079): مجمع الانهر فی شرح ملتقی الابحر، و شرح دیگر آن: الدر المنتقی فی شرح الملتقی.
- شيخي زاده(م1078ق): مجمع الأنهر
- رملي(م1081ق): الفتاوى الخيرية
- حموی، شهابُ‌الدين أبوالعباس أحمد بن محمد حُسَيْني مصري (م1098ق): غمز عیون البصائر شرح: الأشباه و النظائر (ابن نجیم) در دو جزء.
- الطحطاوي (م1231ق): حاشية بر مراقي الفلاح
- محمد بن محمد امین ابن عابدین (م1306ق): قرة عيون الخيار (تكملة حاشية ابن عابدبن)
- علي حيدر(م1353ق): درر الحكام
همچنین از مجموعه‌ها و رساله‌های فتوائی در مذهب حنفی این کتابها از شهرت خاصی برخوردار شدند:
- الفتاوي الهندية في مذهب الإمام الأعظم أبي حنيفة النعمان = فتاوی عالمگیریه؛ الشیخ نظام‌الدین و جمعی از علمای هند
- الجامع‌ الوجيز، معروف‌ به‌ الفتاوي‌ البزازية؛ محمد بن‌ محمد بن‌ شهاب‌ كَردَري‌ ملقب‌ به‌ حافظ الدين‌ بْن‌ِ بَزّاز (م827ق)
- الفتاوی الولوالجیة عبد الرشید و الوالجی (محدود 540) .
- الفتاوی الخانیة.
- الفتاوی الظهیریة از ظهیر الدین محمد بخاری (م619) .
- الفتاوی الطرطوسیة از ابراهیم طرطوسی (م758) .
- الفتاوی التتارخانیة از ابن علاء الدین (م800) .
- الفتاوی الخیریة از خیر الدین رملی (م1081) .
- الفتاوی الأنقرویة از محمد افندی انقروی (م1098) .
- الفتاوی الحامدیة از حامد افندی و الفتاوی المهدیة فی الوقایع المصریة.


تحلیل آمار سایت و وبلاگ