صفحه اصلی  |  اخبار فقه و اجتهاد  |  پرونده‌ها  |  درباره ما  |  تماس با ما
٣٠ ذو القعده ١٤٣٨ - ۱۳۹۶ پنج شنبه ۲ شهريور
مذهب شافعیه

 


مذهب شافعیه


1.1.1. نگاهی به زندگانی شافعی
مذهب شافعی از نظر قدمت، سومین مذهب فقهی اهل سنت است. بنیان‏گذار این مذهب فقهی، ابوعبدالله محمد بن ادریس، از طبقه چهارم فقیهان تابعی مکه است. محمد بن ادریس به قبیله قریش منتسب بوده و در سال 150 ه.ق در شهر غزه از شهرهای فلسطین دیده به جهان گشود. در آغاز، فقه را در نزد مسلم بن خالد زنجی در شهر مکه فراگرفت و در چهارده سالگی از او رخصت فتوی یافت. در بیست سالگی به مدینه رفت و در شمار شاگردان مالک بن انس درآمد. شافعی به مدت 9 سال و تا مرگ مالک در نزد او بسر برد. مالک او را بزرگ می‏داشت و او را به فتوی اذن می‏داد. شافعی پس از این، قضاوت یمن را بر عهده گرفت. او در آنجا با زیدیان ارتباط پنهانی داشت تا آن که در 187 ه.ق با تنی چند از زیدیان به اسارت در آمد و به نزد هارون در بغداد برده شد. اما مدت اسارت شافعی دیری نپایید و هارون پس از آگاهی بر مقام علمی‏اش او را آزاد ساخت. شافعی در بغداد با محمد بن حسن شیبانی (م189) فقیه معروف حنفی آمد و شد علمی داشت. آشنایی شافعی با مذهب حنفی ـ مکتب اهل رأی که در عراق متداول بود. سرانجام به آن انجامید که او مذهب نوینی، که میانه و حد وسط مذهب حنفی و مذهب مالکی است، یعنی مکتب اهل حدیث که در حجاز رایج بود ـ پدید آورد.
شافعی این مذهب نوین فقهی خود را با بیان قواعد استنباط که بعدها نام اصول فقه را به خود گرفت اعلام نمود. او پس از آن به مکه بازگشت تا این که در195 ق بار دیگر به بغداد رفت در این بازگشت و شاگردانی را در حلقه درسی خود پروریدو اولین کتاب اصول فقه «الرساله»، را نگاشت. مطالب این کتاب عبارت‌اند از: قرآن، سنت، ناسخ و منسوخ، علل احادیث، خبر واحد، اجماع، قیاس، اجتهاد، استحسان، اختلاف. محمد بن ادریس برای انتشار این مذهب نوین در سال 195 ه .ق به مصر عزیمت کرد. شافعی در مصر به تجدید آرای پیشین خود که در عراق تدوین کرده و در کتاب‏های «الرسالة» و «الحجة» آورده بود، پرداخت و به آنها سامانی نو داد. «الرسالة» از نو نوشته شد و کتاب «الأم» گرد آمده آرای جدید فقهی او گردید این آراء استحکام و اعتبار فقهی بیشتری داشت.
شافعی، نخستین کسی است که در اصول فقه و آیات احکام دست به تصنیف زده و از اختلاف احادیث به سخن پرداخته است. وی علاوه بر فقه در شاعری، قرائت، نجوم و تیراندازی دستی بلند داشت. او علاقه شگرفی به اهل بیت نشان می‏داد تا آن جا که برخی از مردم او را بر این محبت بسیار بر او خرده گرفته‏اند و او در پاسخ این شعر را انشاد کرد که: «إن کان رفضاً حب آل محمد .... فلیشهد الثقلان إنی رافضی» اگر دوستی آل محمد (علیهم‌السلام) رفض به شمار می‏آید، پس انس و جن رفض مرا گواه گردند.
از شافعی آثار بسیاری بر جا مانده است:
1ـ الحجة، که کتاب فقهی قدیم اوست.
2ـ الأم، در فقه. این کتاب در هفت جلد به چاپ رسیده است.
3ـ الرسالة، در اصول فقه.
4ـ السنن
5ـ اختلاف الحدیث
6ـ فضایل قریش
7ـ ابطال الاستحسان
8ـ کتاب الاجماع
9ـ کتاب خلاف مالک و الشافعی
شافعی در سال 204 ه.ق در فسطاط مصر دیده از جهان برگرفت.
1.1.2. تاریخ مذهب شافعی
ظهور مذهب شافعی نخست در مصر بود. تا پیش از آمدن شافعی به مصر، مذهب مردم مصر، حنفی و مالکی بود. پس از استیلای خلفای فاطمی و رونق فقه اهل البیت، مذهب شافعی همچون دیگر مذاهب اهل سنت از رواج باز ایستاد تا این که صلاح الدین ایوبی به این استیلا خاتمه داد. پس از این مصر دوباره شاهد رواج مذهب شافعی گردید. دولت ایوبیان، بیش از همه مذاهب چهارگانه، به مذهب شافعی توجه نشان داد و شغل قضا را به این مذهب که مذهب رسمی دولت بود، مختص کرد. با روی کار آمدن دولت بحری ترک هم توجه به مذهب شافعی ادامه یافت تا آن که ظاهر بیبرس منصب قضا را به همه مذاهب چهار گانه تعمیم داد هر چند که قلمرو قضایی دیگر مذاهب غیر شافعی از شهرهای قاهره و فسطاط فراتر نرفت. شیخ الازهر تا سال 1287ق از میان فقیهان شافعی برگزیده شد. در آنجا، این مذهب با استقبال روبرو گشت. پس از مصر، این مذهب بر عراق، شهرهای خراسان، توران، شام(1)و یمن چیره گشت و به ماوراء النهر، بلاد فارس، حجاز و برخی از قسمت‏های هند راه یافت و پس از سال 300 ه.ق این مذهب کم و بیش در اندلس و آفریقا هم دیده شد.
این مذهب هم اینک بر دشتهای مصر، فلسطین و مناطق کردنشین غلبه داشته و بیشتر، مسلمانان اندونزی، مالزی، فیلیپین، هند، چین، استرالیا و اکثریت اهل تسنن ایران نیمی از مسلمانان یمن از پیروان آن به شمار می آیند. این مذهب دومین مذهب اهل تسنن عراق بوده و در حجاز رقیب مذهب حنبلی است. در شام یک چهارم مسلمانان شافعی‌اند. شافعیان هند نسبت به حنفی ها کم شمارند. مذهب شافعی در افغانستان از رواج کمی برخوردار است.
1.1.3. منابع استنباط در مذهب شافعی
کتاب: او همانند دیگر فقیهان قرآن را در صدر همه منابع قرار می‌دهد و آن را نخستین منبع فقهی می‌داند و به ظواهر آن استدلال می‌کند مگر زمانی که دلیلی حاکی از آن که مقصوداز آیه چیزی جز ظاهر آن است اقامه شود. نسخ کتاب به سنت، هر چند هم اخبار متواتر بر آن باشد، پذیرفتنی نیست.
سنت: سنت از نگاه او تفصیل دهنده قرآن است. شافعی از خبر واحد و عمل به آن بشدت دفاع کرده‌است مشروط بدان که راوی ثقه و ضابط و حدیث به رسول خدا(ص) متصل باشد. او بر حنفیه خرده گرفته‌است که قیاس را بر خبر واحد مقدم داشته‌اند. نیز شرایطی را که حنفیه و مالکیه برای عمل به خبر واحدگذاشته‌اند معتبر ندانسته، بر این باور است که در صورت اثبات صحت سنت و روایت پیروی از آن همانند پیروی از قرآن، واجب است. البته شافعی برای عمل به حدیث مرسل شرایطی گذاشت، مثلاً این که از احادیث مرسل سعید بن مسیب باشد.
اجـماع: اجماع پس از کتاب و سنت حجت شمرده می‏شود.وی به این دلیل که آگاهـی یافتن از اتفاق همگان ناممکن است اجماع را به معنای آگاهی نیافتن از نظر مخالف دانست و نظریه استاد خود مالک مبنی بر حجیت اجماع مردم مدینه را رد کرد و گفت : اجماع درجه نخست اجماع صحابه‌است.
گفته صحابی: شـافعی در فتاوی قدیم خود به گفته صحابه عمل کرده‌است اما در فتاوی جدیدش، چنان که بسیاری از اصحابش می‌گویند به گفته صحابه احتجاج نکرده ‌است. دلیلش این است که که وی گفته‌هایی از صحابه نقل کرده و سپس با آنها مخالفت ورزیده‌است. با این همه ازگفتار او در کتاب الام برمی آید که وی گفته صحابی را تا زمانی که مخالفی برای آن پیدانشود، حجت می‌دانسته‌است و اقوال صحابه همیشه بر قیاس مقدم می‌دانست.
ملاحظات:
اجتهاد به رأی بی آن که نصی از کتاب و سنت به عنوان مقیس علیه وجود داشته باشد، ممنوع است و به این نوع اجتهاد، استحسان گفته شده و از زمره منابع فقهی در نزد حنفی‏هاست .
مصالح مرسله یعنی تقنین بر اساس مصلحت امت، آن چنان که مالکیان می‏گویند در مذهب شافعی در شمار منابع فقهی قرار ندارد.
1.1.1. ویژگی‌های شافعی
- گرایش فقهی او میانه گرایش اهل حدیث و اهل رای است، چرا که وی گرایش ابوحنیفه را با گرایش مالک درآمیخت، یعنی از طرفی با اصول و مبانی ابوحنیفه تا حدی موافقت کرد واز طرف دیگر در بها دادن به حدیث با مالک همراه شد، تا آن جا که در عراق و خراسان به اهل حدیث شهره شد و مردم بغداد نام (یاور سنت) بر او نهادند. شـافعی هـنگامی که اختلاف میان دو شیوه حجاز و عراق (حدیث و رای ) را دید بر آن شدتا موضع خود در این باره را دقیقا مشخص کند و شیوه‌ای خاص خویش برگزیند. به همین دلیل برنامه‌ای روشن در استدلال کردن به حدیث و برخی از منابع تبعی در پیش گرفت و به دفاع ازاین برنامه برخاست و مخالفان برنامه خود را، خواه عراقی یا حجازی، مورد حمله قرارداد.
- شـافعی در فهـم متون کتاب و سنت مسلک معتبر دانستن ظاهر را برگزید و از ظاهر فراترنرفت. زیرا وی بر این عقیده بود که مبنا قرار دادن چیزی جز ظاهر این متون مبنا گرفتن گمان و وهـم که خاستگاه نادرستهای بسیار و درستهای اندک می‌باشد و از دیگر سوی، باید احکام براساس آنچه نتایج همیشگی و غالب دلیل است استوار گردد نه براساس آنچه گاه از دلیل برآید.
- اصول و منابع استنباط شافعی دارای سمت‌گیری عملی و نظری توام با یکدیگر است.
- او به مسایل فرضی اهـمیتی نمی‌دهد و تنها ازاحکام امور واقعی که وجود خارجی دارند بحث وجستجو می‌کند و به همین دلیل در فقه او مسایل فرضی اندکی می‌یابیم.
- در گفته‌های شافعی میان آرای قدیم وجدید او اختلاف بسیاری است و گاه در یک مساله سه نظر داده‌است. همین اختلاف پویایی و حیات فقه شافعی را پدید آورده و مجتهدان پس ازاو را در برابر آرای گوناگونی قرار داده تا هر کدام را مطابق شرایط و اوضاع، به پذیرش واجرا سزاوارتر یافتند برگزینند.
- رهبری دینی در نگاه شافعی تنها با دو شرط پذیرفتنی است:
الف) قریشی بودن رهبر
ب) همرأیی مردم نسبت به او.
- شافعی رهبری بدون بیعت را جز در زمان ضرورت، نامشروع می‏داند. این است که خلافت حضرت علی (ع) را بر حق دانسته و رویارویان با او را چون معاویه و پیروانش، «اهل بغی» شمرده است و جنگهای آن حضرت را در جمل، صفین و نهروان، جنگی دینی تلقی نموده ولی با این همه دشنام بر آنان از نگاه او روا نیست.
- حدیث در دیدگاه شافعی تنها بر سخن رسول خدا اطلاق می‏گردد.
- علاقه شدید به صحابه و اهل بیت رسول خدا (ص) از برجستگی مهم مذهب شافعی است.
- شافعیان، باورمند به توسل و تبرک به اولیای الهی بوده و کرامت آنان را به دید انکار نمی‏نگرند.
- پایبندی به نمازهای جمعه و جماعت و دو عید برجسته مسلمانان، از دیگر ویژگی‏های شافعیان بوده و گفتنی است که در فقه شافعی، در هر شهر تنها باید یک نماز جمعه اقامه گردد.
1.1.1. فقها و کتب مهم مذهب شافعی
- محمد بن ادریس شافعی، امام مذهب (م204ق): الأم این کتاب در هفت جزء که با حاشیة مختصر اسماعیل مزنی (م264ق) چاپ شد؛ و: الرسالة (در علم اصول).
- مزنی، ابوابراهیم اسماعیل بن یحیی (م264ق): المختصر
- محمد حسینی حصنی دمشقی (م‌قرن 4ق): کفایة الاخبار.
- ماوردي(م450ق): الأحكام السلطانية، و: الحاوي.
- شیرازی، ابواسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف (م476): المهذّب(2) دارای دو جزء، و: اللمع و شرح آن در اصول فقه.
- ضیاء‌الدین ابوالمعالی عبدالملک امام الحرمین جوینی (م478ق): نهایة المطلب فی درایة المذهب.
- زین‌الدین محمد طوسی ملقب به امام غزالی (م505ق): الوجیز فی فقه الإمام الشافعی در دوجزء، الوسیط فی فروع المذهب الشافعی، البسیط فی فروع الفقه (که دارای ترجمه‌های متنوعی است).
- شاشي قفال(م507ق): حلية العلماء.
- بغوي(م516ق): التهذيب.
- أبوشجاع (م593ق): متن ابی‌شجاع.
- رافعی، أبو القاسم عبد الكريم بن محمد (م623ق): المحرر (اقتباس از الوجیز غزالی)، و: فتح العزیز فی شرح الوجیز.
- نووی، ابوزکریا محی‌الدین یحیی بن شرف خرامی (م676ق): المجموع فی شرح المهذب در دوازده مجلد که با تکملة تقی‌الدین سبکی چاپ شده و مهم‌ترین کتاب مذهب شافعی است است. کتاب‌های دیگر او: روضة‌الطالبین، منهاج الطالبین (مختصر المحرر از رافعی) و الفتاوی المعروفه بالمسائل المنثوره.
- محلّي، جلال الدين محمد بن أحمد بن محمد ( 791 - 864 ق): كنز الراغبين (شرح منهاج الطالبین نووی) این یکی از هشت شرح معروف منهاج الطالبین است که مورد توجه قرار گرفته و بر آن حاشیه‌هایی نگاشته شده است.(3)
- زکریا انصاري، شيخ الاسلام أبويحيى زكريا بن محمد بن أحمد بن زكريا انصاري سنيكي مصري (م926ق): أسنى المطالب؛ و: تحفة الطلاب(4)، و: منهج الطلاب که مختصر منهاج الطالبين نووي است.(5)
- جلال الدین سیوطی (م950): الاشباه و النظائر.
- ابن حجر هيتمي (م974ق): الفتاوى الكبرى، و: تحفة المحتاج إلی شرح المنهاج (شرح منهاج الطالبین نووی)
- خطیب شربيني (م977ق): مغني المحتاج، و: الإقناع في حل ألفاظ أبي شجاع(6)
- رملي(م1004ق): الفتاوی، و: نهاية المحتاج فی شرح المنهاج (شرح منهاج الطالبین نووی)
- ولی الدین ابوالفضل محمدبن‌علی (متوفی بعد از 972ق)(7): النهایة (در شرح: الغایة و التقریب معروف به متن ابی‌شجاع، تألیف ابوشجاع اصفهانی).(8)


1. شام از قرن چهارم در قلمرو مذهب شافعی قرار گرفت.
2. المهذب شروح متعددی دارد که معروف‌ترین آن: المجموع اثر نووی است.
3. به عنوان نمونه:
- عمیرة، شهاب الدين أحمد رلسي (م957ق) حاشية عميرة بر كنز الراغبين (شرح منهاج الطالبين)
- قليوبي (م1069ق) حاشية بر كنز الراغبين (شرح منهاج الطالبين)
4. شرقاوي(م1227ق) بر تحفة الطلاب حاشیه‌ای معروفی زده که با نام حاشية الشرقاوي شناخته می‌شود
5. این کتاب گاهی نهج الطلاب نیز نامیده شده و حاشیه‌هایی بر آن نگاشته شده، از جمله: سليمان بن عمر بن منصور العجيلي ازهري، معروف به جمل (م1204ق): حاشية الجمل = فتوحات الوهاب بتوضيح شرح منهج الطلاب.
6. بجيرمي (م1221ق) بر شرح الإقناع حاشیه زده است (حاشیة البجیرمی).
7. مؤلف كتاب النهاية في شرح الغاية، ولي الدين أبوالفضل محمد بن علي بن سالم الشبشيري شافعي مذهب و اشعري عقيده متوفای حدود 989ق (بعد از 972) است. شرح حال وی در الكواكب السائرة، و شذرات الذهب آمده است. زیرا وی در کتاب دیگرش: الجواهر البهية في شرح الأربعين النووية از «النهاية» یادکرده و کتاب دیگرش مغني الفقيه را نیز نام برده، و از سوی دیگر الجواهر و مغنی را در النهاية ذکر کرده است.بنابر این نامیدن وی به: ولی‌الدین البصیر (که روی جلد یکی از چاپ‌های النهاية نیز درج شده) وجهی ندارد.
8. سایر فقها و کتب فقهی مهم شافعیه عبارت است از:
- بكري (زنده در 1062ق): الاعتناء في الفروق والاستثناء
- صديق حسن خان(م1307ق): الروضة الندية شرح الدرر البهية (شوكاني)
- عبدالوهاب شعرانی (م973ق): نویسنده کتاب المیزان الکبری در دوجزء.
- ابن الوكيل(م716ق): الأشباه والنظائر
- تقي الدين ابن السبكي: (م756ق): مكمل المجموع
- دمشقی عثماني ، صدر الدين ابوعبدالله محمد بن عبد‌الرحمن (از علمای قرن هشتم هجری): رحمة الامة فی اختلاف الائمة.
- زركشي(م794ق): المنثور
صاحبان مجموعه‏های فتوایی این مذهب که از درخشندگی خاصی برخوردار شدند عبارتند از:
- ابن حجر (م852): الفتاوی الحدیثة
- محمد زهری عمراوی: السراج الوحاج
- ابن حجر هيتمي (م974ق): الفتاوى الكبرى
- شیخ رملی(م1004ق): الفتاوی



تحلیل آمار سایت و وبلاگ