صفحه اصلی  |  اخبار فقه و اجتهاد  |  پرونده‌ها  |  درباره ما  |  تماس با ما
٢٥ محرم ١٤٣٩ - ۱۳۹۶ سه شنبه ۲۵ مهر
مذهب حنبلیه

 


مذهب حنبلیه


1.1.1. شخصیت احمد حنبل
مذهب حنبلی در میان مذاهب فقهی اهل سنت، از نظر پیدایش و پیروان، در رتبه چهارم است. مؤسس مذهب حنبلی، ابوعبدالله احمد بن محمد بن حنبل شیبانی است. او ریشه عربی داشت. جدش در زمان امویان فرماندار سرخس بوده. ابن حنبل در سال 164 ه.ق در شهر بغداد زاده شد و در کودکی قرآن را از بر کرد. ابتدا نزد قاضی ابویوسف به فراگیری فقه پرداخت، اما پس از مدتی به اهل حدیث روی آورد. ابن حنبل، پیش از آن که در زمره پیشوایان فقهی به شمار رود، پیشوا در عقاید بود. اوج این درخشش در روزگار متوکل بود. مذهب کلامی ابن حنبل تا آن جا پیش رفت که مذهب همة حدیث‌گرایان در عقاید گشت.
او تا زمانی که شافعی به مصر نرفته بود، در نزد وی فقه آموخته و از شاگردان برجسته‏اش بود. اصرار او بر آفریده نبودن قرآن، او را رو در روی دولت عباسیان قرار داد. و در زمان معتصم به مدت 18 ماه به زندان افکنده شد. اما با به قدرت رسیدن متوکل، از او دلجویی شد و آن قدر قرب یافت که متوکل بی‏مشورت او کاری را به انجام نمی‏رسانید.
ابن حنبل، پس از جدا شدن از شافعی، مذهب جدیدی را در فقه پی نهاد. بنیادهای این فقه بر پنج اصل استوار بود: کتاب الله، سنت رسول الله (ص)، فتاوی صحابه پیامبر، گفته برخی از صحابی که با قرآن سازگار می‏نمود و تمامی احادیث ضعیف. او آن قدر در استناد به حدیث مبالغه می‏کرد که بزرگانی همچون طبری و ابن ندیم او را از مجتهدان ندانسته‏اند. مهمترین اثر ابن حنبل، کتاب «مسند» اوست که دربردارنده سی هزار و اندی روایت است. این کتاب در شش جلد به چاپ رسیده است. از آثار دیگر او می‏توان به تفسیر قرآن، فضایل، طاعة الرسول و ناسخ و منسوخ اشاره نمود. مهمترین اثر فقهی او، مجموعه‏ای از فتاوی او در پاسخ به سؤالات دینی شاگردانش است که توسط ابن قیم (م751) گردآوری شده است. این مجموعه در 20 جلد انتشار یافته است. محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن الحجاج نیشابوری در شمار دانش‏اندوختگان مکتب اویند. ابن حنبل در سال 241 ه.ق. در بغداد درگذشت.
1.1.2. مذهب حنبلی پس از احمد بن حنبل
با ظهور مذهب کلامی اشعری، مذهب کلامی ابن حنبل جای خود را به آن داده بود. اما پس از قرنها، در قرن هشتم، ابن تیمیه (م728) به احیای اندیشه کلامی احمد پرداخت. ابن تیمیه به احیای تنها اکتفا نکرد، بلکه نوآوری‏هایی نیز به مکتب حنبلی افزود. از جمله بدعت بودن سفر زیارت حضرت نبی اکرم (ص)، ناهمگونی تبرک و توسل با توحید و انکار بسیاری از فضیلت‏های اهل بیت که در روایات صحاح شش گانه و حتی در مسند ابن حنبل آمده بود. پس از او شاگردش ابن‌قیم جوزیه (متوفای قرن 8) راه او را ادامه داد. اما این موج نوحنبلی در برابر مخالفت دانشوران اسلامی یارای مقاومت پیدا نکرد و فروکش نمود، تا آن که محمد بن عبدالوهاب (1115 ـ 1206 ه.ق) آن را دوباره به صحنه آورد. وی خود پیرو ابن تیمیه بود و با ایدئولوژی‌های شیعه و تصوف آن زمان به مخالفت برخاست. وی تنها به حدیث و قرآن اعتقاد داشت و واسطه کردن شخص و بندگان خدا را کفر به خدا و شرک مطلق می‌دانست.(1) تفکر نوحنبلی تفکری آمیخته با جمود است و دستاوردهای تمدن جدید مانند عکسبرداری را بدون نص دینی بر منع آن، به دیدة تحریم می‏نگرد. اینک مذهب حنبلی با افزوده‌های محمد بن عبدالوهاب (= وهابیت) در عربستان مذهب نخست است.
1.1.3. ویژگی‌ها و منابع مذهب حنبلی
احمد بن حنبل سنت را حاکم بر قرآن دانسته و در فتاوی خود بر احادیث و فتاوی صحابی تکیه می‏زد. او بر طبق «مصلحت» فتوی نمی‏داد. آن گاه که نصی را روی در روی آن می‏یافت بر خلاف مالک عمل می‏کرد و هر گاه هم نصی را در برابر مصلحت نمی‏دید، آن را مبنای حکم قرار می‏داد و همانند شافعی از مصلحت گریزان نبود. احمد، حدیث مرسل و ضعیف را معتبر دانسته و آن را بر قیاس برتری می‏داد. کاربرد قیاس در نزد او تنها در زمان ضرورت روا بود.
1.1.4. برخی از معتقدات مذهبی حنابله
1ـ در فقه حنبلی، رکن اصلی در معاملات، رضایت عاقلان بوده و هر معامله‏ای درست شمرده شده مگر آن که نصی بر بطلان آن رهنمون باشد.
2ـ حنابله در موضوع طهارت و نجاست، حساسیت ویژه‏ای داشته‏اند و از این جهت در میان مذاهب شهره‏اند.
3ـ فقه حنبلی با پذیرش اصل ذرایع گسترش ویژه‏ای یافته است. بر اساس این اصل، حکم غایات به وسایل آن و حکم نتایج به مقدماتش تسری می‏یابد.
4ـ ویژگی مهم حنبلیان توجه افراطی آنان نسبت به قضیه امر به معروف و نهی از منکر است.
برخی از آرای ابن حنبل در عرصه کلام سیاست و فقه عبارت است از:
1ـ او در نصوص که گویای تشبیه و یا تجسیم و رؤیت حق تعالی بود، تأویل را روا نمی‏دید.
2ـ معنی صحابی در نزد احمد معنایی فراگیر داشت و هر که را ولو در ساعتی با پیامبر به سر آورده بود، به او صحابی گفته می‏شد. مسلمانی که به صحابیی دشنام می‏داد، اسلام صحیحی در نگاه او نداشت.
3ـ با این همه، احمد خلافت امام علی بن ابی‏طالب (ع) را خلافتی معتبر و دینی می‏شمرد.از فضایلی که برای او در مسندش یاد کرده بر می‏آید که احمد، علی(ع) را سرآمد صحابی در فضیلت‏ها می‏دانسته است.
4ـ احمد گزینش خلیفه پیشین و خلیفه بعد از خود را امری درست می‏دید. احمد اطاعت پیشوای پیروز را لازم دیده هر چند که آن پیشوا ستمکار باشد. او خواندن نماز جمعه به اقتدای بر چنین پیشوایی یا برگزیدگان او را وظیفه دانسته و دوباره‏خوانی آن نماز را بدعت می‏انگاشت.
5ـ ابن حنبل تارک نماز را کافر دانسته و قتلش را واجب می‏دید.
1.1.1. فقها و کتب فقهی مذهب حنبلی
فقهای معروف در این مذهب عبارتند از:
- احمد بن حنبل (مق) مؤسس مذهب(2)
- خرقی، ابوالقاسم عمر ین حسین (م343ق): المختصر فی الفقه.
- ابويعلى(م458ق): الأحكام السلطانية، و: المجرد ، و: التعليق ، و: الروايتين
- ابوالخطاب بغدادی = محفوظ بن احمد بن حسن کوذانی (م516ق): الهدایة، و: العبادات الخمس
- ابن قدامه مقدسی= موفق الدين أبو محمد عبد الله بن أحمد بن محمد بن قدامة بن مقدام بن نصر (م620ق): المغنی مشتمل بر 12 جزء که مجموعه‌ای عظیم در فقه مقارن با ترجیح مذهب حنبلی است، و: عمدة الفقه، و: المقنع، و: الشرح الکبیر علی متن المقنع و: الكافي في فقه الامام أحمد بن حنبل.
- ابوالوفاء علی بن عقیل بن محمد بغدادی (ق513ق): التذکرة، و بزرگ‌ترین تصنیف او: الفنون و: الفصول = کفایة المفتی
- عبدالرحمن بن إبراهيم بن أحمد أبو محمد بهاء الدين المقدسي (م624ق): العدة فی شرح العمدة (شرح كتاب عمدة الفقه، موفق‌الدين ابن قدامة مقدسي).
- ابن ابی‌عمر شمس‌الدین ابن‌قدامة (م682ق): الشرح الکبیر
- ابوالبرکات عبدالسلام بن ابوالقاسم بن تیمیة (م652ق): المحرر
- زركشي، شمس الدين محمد بن عبد الله (م772ق): شرح مختصر خرقي
- ابوالفرج زين الدين عبد الرحمن بن احمد بن عبد الرحمن معروف به ابن رجب (م795ق): القواعد الفقهية.
- ابن مفلح/ نوه (م884ق): المبدع في شرح المقنع
- مرداوي، ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎن (م885ق): الإنصاف ﻓﻲ ﻣﻌﺮﻓﺔ اﻟﺮاﺟﺢ ﻣﻦ اﻟﺨﻼف ﻋﻠﻰ ﻣﺬهﺐ اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ؛ و: التنقيح المشبع، و: تصحیح الفروع
- موسی بن احمد بن موسی حجاوی مقدسی (م968ق): الإقناع فی فقه الإمام احمد بن حنبلغ و: زاد المستقنع
- ابن‌نجار، محمد بن احمد بن عبدالعزیز فتوحی (م972ق): منتهی الإرادات فی جمع المقنع مع االتنقیح و الزیادات (که از کتب معتمد متأخر حنابله و محور قضاء و افتاء است).
- شيخ مرعي بن يوسف كرمي (م1033ق): غاية المنتهى في الجمع بين الإقناع والمنتهىغ و: دليل الطالب (مختصر منتهی الارادات ابن‌نجار).
- علاء‌الدين علي بن سليمان مرداوي مقدسی (م885ق): الانصاف في معرفة الراجح من الخلاف، که موسوعه‌ای در ذکر اختلافات مذهب است.
- منصور بن يونس بهوتي (م1051ق): كشّاف القناع عن متن الإقناع (اثر شرف حجاوی) و: الروض المربع شرح زاد المستقنع (تألیف شرف حجاوي)؛ و: دقائق أولي النهى المعروف (شرح منتهى الإرادات) ، و:عمدة الطالب (که کتاب مختصری است).
- عثمان نجدي(م1097ق): هداية الراغب (شرح عمدة الطالب از بهوتي)
- ملا علي قاري(م1359ق): مجلة الأحكام الشرعية(3)
نوحنبلیان (سلفیه):
- احمد بن عبدالحليم بن عبدالسلام بن عبدالله، تقي‌الدين أبوالعباس نميري عامري معروف به ابن تیمیة که اتباعش او را شیخ‌الاسلام نیز می‌نامند (م728ق): مجموعة الرسائل الکبری، و: الفتاوی الکبری (=فتاوی شیخ الاسلام) که پنج جلد است.(4)
- شمس‌الدین ابن قیم جوزی (م751ق): مؤلف إعلام الموقعین عن رب العالمین در چهار جلد، و نیز: الطرق الحکمیة فی السیاسة الشرعیة و زاد‌المعاد فی هدی خیر العباد.


1. محمد بن عبدالوهاب در سال ۱۰۸۲ ه.خ (۱۱۱۵ ه.ق) در عونیه نجد متولد شد و در دمشق به تحصیل مذهب حنبلی ـ به ویژه آرای ابن تیمیه و ابن قیم جوزیه پرداخت. ابن عبدالوهاب به بغداد و بصره مسافرت کرد و مذهب حنبلی را تکمیل کرد و در بازگشت، محمد بن سعود را که بر قبائل عتوب و عنزه امارت داشت به وهابیت دعوت کرد. و او نیز این عقیده را پذیرفت و افکار محمد بن عبدالوهاب را شعار حکومت خود کرد و برای نشر آن با شهرهای مجاور خود پیکارها کرد و مرکز حکومت خود را درعیه قرار داد، در آن زمان ریاضی‌ها از دعوت او سرپیچیدند اما پس از سالها پیکار عاقبت مغلوب شدند و حکومت ریاض به ابن‌سعود رسید. پس از ابن سعود، پسرش عبدالعزیز بن سعود به امارت رسید. او نیز برای نشر آئین وهابیت کوششها و جنگها کرد. در سال۱۱۷۹ ه.خ (۱۲۱۵ ه.ق) پانزده هزار تن از وهابیون برای پاک کردن شهر کربلا از آنچه «نمادهای شرک» می‌نامیدند به شهر کربلا حمله کرده و خزینه و حرم امام حسین (ع) را تخریب کردند. افکار محمد بن عبدالوهاب منجر به نزاع‌های خونینی در عراق و کشته شدن هزاران نفر از شیعیان در شهرهای شیعه نشین عراق و طائف و همچنین در میان مناطق صوفیة کردستان عراق و ترکیه شد.
وهابیت در ۵۰ سال گذشته مذهب درباری سعودی بوده ‌است، اما گروهی تندرو از این میان بنام القاعده و سلفی‌های تکفیری (سلفی جهادی) ظهور نموده و باعث انشعاب در مکتب وهابیت شده‌اند. علمای بزرگ وهابی مانند عبدالعزیز بن باز و ابن جبرین، شیعیان را رافضی مینامند و قتل آنان را مباح می‌دانند. تشیع را به مراتب بدتر از سایر ادیان می‌دانند و مال و جان آنان را حلال می‌دانند! این فتواها باعث کشته شدن هزاران زن و مرد و حتی کودک شیعه مذهب در کشورهای عراق و افغانستان و ایران. وهابیانی که در هندوستان، افغانستان و پاکستان هستند و هستة اصلی نیروهای القاعده را تشکیل می‌دهند در اصل پیرو تسنن دیوبندی هستند و به علت مبارزه با شعایر دینی (نظیر زیارت اهل قبور و...) و دشمنی با تشیع با وهابیان عربستان متحد شدند.
2. شاگردش ابوبکر احمد بن محمد بن هانی معروف به اثرم (م؟) مؤلف السنن نیز قابل توجه است.
3. سایر فقها و کتب فقهی مهم حنلیه عبارت است از:
- شريف هاشمي(م470ق): الإرشاد
- ابن سُنَینَة سامری، نصیرالدین محمد بن عبدالله (م616ق): المستوعب
- ابن‌حمدان حراني(م695ق): الرعاية الکبری، و: الرعایة الصغری
- ابن مفلح/ پدر (م763ق): الفروع؛ و: النكت والفوائد السنية على مشكل المحرر (از عبدالسلام ابن تيمية)
- شويكي، أحمد بن محمد بن أحمد (م939ق): التوضيح في الجمع بين المقنع والتنقيح
- ابن بلبان(م1083ق): أخصر المختصرات، و: مختصر الإفادات.
- شيباني تغلبي(م1135ق): نيل المآرب شرح دليل الطالب.
- عبدالرحمن بعلي حلبي(م1192ق): كشف المخدرات (شرح أخصر المختصرات).
- رحيباني(م1243ق): مطالب أولي النهى في شرح غاية المنتهى
- ابن ضويان(م1353ق): منار السبيل
- ابن قاسم(م1392ق): حاشية
- بليهي(م1410ق): السلسبيل
4. ابن تیمیه در فقه حنبلی به اجتهاد رسید ولی بسیاری از فتواهای او مطابق هیچیک از مذاهب چهارگانه اهل تسنن یعنی حنبلی، شافعی، مالکی و حنفی نبود. یکی از نخستین آثار او کتاب «عقیده» بود که به نوعی ناروا و خرق عادت در میان سنیان محسوب می‌شد. وی در این کتاب به نقد و رد بسیاری از عقاید کلامی اشعری‌ها پرداخته است. وی پیرو نقل و حدیث و دشمن سرسخت شیعه و تصوف بود. ابن تیمیه بخاطر عقایدش که سخت با مذاهب اسلامی در تعارض بود از دمشق اخراج گردید و علمای آن روزگار تا مرز تکفیر او پیش رفتند. همچنین علمای مدینه و مکه نیز از او ابراز برائت کرده و او را به این شهرها ممنوع الورود اعلام نمودند. وی در رد منهاج الکرامة (علامه حلی) منهاج السنة النبویة را جهت دفاع از اهل سنت و نقد اعتقادات امامیه نگاشت.


تحلیل آمار سایت و وبلاگ