صفحه اصلی  |  اخبار فقه و اجتهاد  |  پرونده‌ها  |  درباره ما  |  تماس با ما
٣٠ رمضان ١٤٣٨ - ۱۳۹۶ دوشنبه ۵ تير
مذهب زیدیه

 

مذهب زیدیه


منبع اطلاعات ما از فقه «زید بن علی، مؤسس فرقه زیدیه»، کتاب «المجموع الکبیر» منسوب به زید است که توسط «ابو خالد واسطی» شاگرد و ملازم او جمع‏آوری و تدوین شده است. روش زید، دوری از غلو و هماهنگی با فقه مدینه مخصوصاً فقه آل البیت است. با نگاهی به کتاب «المجموع» می‏توان گفت که این کتاب مشتمل بر سه مطلب است:
الف) احادیثی از رسول اکرم (ص) که از طریق امام علی (ع) نقل کرده است.
ب) روایاتی که از خود امام علی (ع) آورده است.
ج) اجتهادات و استنباطات خود زید که در بسیاری از موارد موافق با فقهاء اهل سنت است.
در نزد فرقه زیدیه آثار زید به عنوان اصولی هستند که فروعات را باید از آنها استنباط نمود.
از علمای معروف زیدی حسن بن صالح (درگذشته در 161ق) و حسن بن زید بن محمد ملقب به امام الداعی الی الحق که از سال 250 تا 270 در طبرستان سلطنت می‏کرد و قاسم بن ابراهیم علوی و نوه او الهادی یحیی می‏باشند.
1.1.1. منابع استنباط نزد زیدیه
با یک جمع‌بندی می‏توان گفت که منابع و مصادر فقهی در نزد این فرقه ده تاست. البته این منابع از نظر قوت استدلال نزد زیدیه یکسان نیستند، بلکه دارای مراتب هستند. اینک این ده منبع را با توجه به مرتبه و درجه اهمیت آنها توضیح می‏دهیم:
1ـ عقل قطعی: در نظر این فرقه «عقل قطعی» اولین منبع شناخت از حیث رتبه است. چون اگر بخواهیم به قرآن و سنت، تمسک و احتجاج نمائیم، اول باید خداوند سبحان را بشناسیم و نیز باید اثبات کنیم که قرآن از جانب خداوند بر پیامبر (ص) نازل شده است و اثبات این دو مطلب بر عهده «عقل قطعی» است. پس رتبه او از همه منابع شناخت مقدمتر است. البته این، غیر از «عقل غیر قطعی» است که در شناخت فروعات فقهی بکار می‏رود؛ همان‌طوری‌که بیان خواهیم کرد.
2ـ اجماع قطعی: دومین منبع از حیث رتبه، اجماع قطعی است؛ منظور از اجماع قطعی همان ضروریات اسلام است؛ یعنی، امری که همه صحابه از رسول اکرم (ص) نقل کرده‏اند و همه تابعین، و تابعین تابعین تا الآن، بر آن اتفاق دارند؛ مثل اینکه نماز واجب در شبانه‏روز پنج تاست یا نماز ظهر چهار رکعت است.
3ـ مرتبه سوم کتاب و سنت متواتر و قطعی است. در نزد اینها قرآن با سنت قطعی در یک رتبه هستند. لذا یکی می‏تواند مخصص یا ناسخ دیگری باشد.
دو نکته: الف) کتاب و سنت گاهی نص و صریح هستند و گاهی ظاهر. نص هم یا نص جلی است یعنی به ضرورت وضع، معنای دیگری را تحمل نمی‏کند یا نص خفی که با نظر و فکر تحمل معنای دیگری ندارد. ظاهر یعنی لفظی که یک معنای راجحی از او به ذهن تبادر می‏کند، گرچه احتمال معنای مرجوح هم می‏دهد. در نظر اینها «نص و ظاهر» در یک رتبه هستند، چون در صورتی دست از ظاهر برمی‏داریم که نصی اقوی بر خلاف داشته باشیم و الا از حیث حجیت هر دو حجت هستند.
4ـ مرتبه چهارم: اخبار آحاد
شرائط احتجاج به خبر واحد:
الف) راوی عادل وثقه باشد؛ و در صورتی‌که از آل البیت باشد، بر دیگران مقدم است.
ب) مورد خبر عام البلوی نباشد، چون در موارد عام البلوی، خبر بین مردم مستفیض خواهد بود.
5ـ مرتبه پنجم: مفاهیم می‏باشند و مفهوم موافق مقدم بر مفهوم مخالف است.
6ـ مرتبه ششم اجماع غیر قطعی
مراتب اجماع:
الف) اجماع قطعی که همان ضروری دین است و قبلاً گذشت.
ب) اجماع صحابه بعد از انقراض آنها.
ج) اجماع صحابه قبل از انقراض آنها.
د) اجماع صحابه بعد از اختلاف در آن
و) اتفاق تابعین بعد از اختلاف صحابه
ز) اجماع سکوتی یعنی اتفاق مجتهدین یک عصر مگر یکی دو نفر
7ـ قول صحابی: مراد از صحابی فقط امام علی (ع) و سیده فاطمه (س) و حسن (ع) و حسین (ع) می‏باشند، که قول اینها فقط حجت است.
8ـ قیاس: می‏گویند هر چند قیاس مفید ظن است، ولی شارع امر به اخذ آن در مواردی مثل معرفت قبله و وقت ... نموده است و لذا حجت است. استحسان و مصالح مرسله را هم نوعی قیاس می‏دانند و در این جهت با مالکیه توافق تام دارند.
9ـ استصحاب: استصحاب را دلیل مستقل نمی‏دانند و به چهار قسم تقسیم نمودند:
الف) استصحاب برائت اصلیه ب) استصحاب ملک و استمرار ملکیت ج) استصحاب وضو در مورد کسیکه یقین به وضو داشته و در آن شک نموده است د) استصحاب حال یا وصف مثل استصحاب حیات برای کسیکه مفقود شده است تا اثبات ارث برای او بشود.
10ـ عقل غیر قطعی: در صورتی که هیچ یک از ادله نباشد نوبت به عقل غیر قطعی می‏رسد. توضیح عقل غیر قطعی در مواردی که هیچ دلیلی نداشته باشیم دیگران می‏گویند اصل اشیاء اباحه یا خطر است و بعضی نیز استصحاب اباحه اصلیه می‏کنند، ولی در نظر زیدیه اینجا عقل است که چون حسن و قبح اشیاء و افعال را درک می‏کند، از راه نفع یا ضرر داشتن اشیاء در این موارد حکم به اباحه یا منع می‏کند.
1.1.1. ویژگی‌های مذهب زیدی
- مذهب «زیدیه‏» با بقیه شیعه مشترک است، جز این که در نماز «حی علی خیر العمل‏» نگویند و مسح علی الخفین و نماز را به امامت هر صالح و فاجری جایز دانند و اکل ذبایح اهل کتاب را روا شمرند و قایل به «زواج‏» متعه نیستند. محمد بن اسحاق الندیم در کتاب «الفهرست‏» می‏نویسد: اکثر محدثین، مانند سفیان بن عینیه و سفیان ثوری و صالح بن حی و پسرش بر مذهب زیدی بودند.
- زیدیه، به «مهدویت‏» اعتقادی ندارند و در انتظار امام غایبی نیستند.
- درباره مرتکب گناه کبیره گویند که: وی در آخرت در دوزخ جاودان نخواهد ماند، ولی به اندازه گناهی که کرده است عذاب خواهد دید. امر به معروف و نهی از منکر را واجب می‏دانند و به «تقیه‏» کردن قایل نیستند.
- زیدیه مانند ابوحنیفه قایل به«قیاس» شدند و عمل به «استصحاب‏» را درست دانند. ایشان «حسن و قبح را مانند معتزله «عقلی‏» دانند. بدون «اجتهاد» فتوی را برای مفتی جایز ندانند. برخلاف کیسانیه و امامیه، بدا و رجعت را جایز نشمارند. صفات خداوند را چیزی جز ذات نشمارند. اساس آراء شرعی را بر اجماع علمای امت اسلام دانند و چنان در این امر اصرار ورزیده‏اند که بعضی گمان کرده‏اند زیدیه اجماع را بر کتاب و سنت مقدم دانسته‏اند.
1.1.1. بزرگان و کتب فقهی مهم مذهب زیدی
- زید بن علی(ع)؛ امام شهید زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، امام مذهب. وی در مدینه می‌زیست سپس به کوفه رفت و در سال 120 علیه هشام بن عبد الملک ـ به عنوان اجرای کتاب و سنت و جنگ با ظلم امویان شورید. وی در صفر همان سال به شهادت رسید و مصلوب شد. از قدیمی‏ترین کتابهای ایشان در «فقه‏» کتب «مجموع الحدیث‏» و «مجموع الفقه‏» است که آن دو را «المجموع الکبیر» گویند و آنها محتوی بر اخبار و فتواهایی است که از زید بن علی بن الحسین رسیده است. این کتاب، به روایت ابوخالد عمر بن خالد واسطی است که در ربع دوم قرن دوم هجری وفات یافت. ابو خالد از اصحاب زید بن علی بود. چند سال پیش مجمع علمی میلانو این کتاب را منتشر کرد و اگر نسبت این کتاب به واسطی صحیح باشد، نخستین کتاب فقه اسلامی است که به دست ما رسیده است.
- نفس زکیه؛ امام محمد بن عبدالله محض بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب. وی به سال 144 بر منصور عباسی شورید و چندروزی بر مدینه تسلط یافت. اما در رمضان همان سال از سپاه بزرگ منصور شکست خورد و کشته شد.
- احمد بن عیسی ابوعبدالله احمد بن عیسی بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب. سی بار پیاده حج گزارد. محمد بن منصور مرادی کتاب الامالی فی الفقه المرتبط بالدلیل را از او روایت کرده است. در ایام هارون الرشید خروج کرد و پس از زندان و آزادی به بصره گریخت و مختفی شد تا عاقبت در 80 سالگی و در نابینایی به سال 247ق درگذشت.
- امام قاسم بن ابراهیم رسی حسنی (177 تا 244ق): کتب و رسائل فقهی(1)
- الامام الهادی یحیی بن الحسین (245 تا 298ق).
- الامام الناصر الکبیر الأطروش، ابو محمد الحسن بن علی بن الحسن بن علی بن عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب (230-304ق): الرسائل الفقهیة
- احمد بن یحیی الهادی بن الحسین الحسنی، الامام الناصر، (م325ق).
- امام الهادی الی الحق یحیی بن حسین(245 تا 298ق): المنتخب، الأحکام فی الحلال و الحرام
- امام ابوطالب یحیی بن حسین بن هارون(م424ق): التحرير في الفقه
- الإمام المؤيد بالله أحمد بن الحسين بن هارون حسني آملی (333-411ق): که در نحو و لغت و حدیث نیز مبرز بود: التجريد في فقه الإمامين الأعظمين القاسم بن إبراهيم والهادي يحيى بن الحسين
- أبو عبدالله علوي (م‌445ق): الجامع الكافي، حاوی آرای فقهی مروی از ائمة زیدی کوفه (قاسم بن ابراهيم، احمد بن عيسى بن زيد، حسن بن يحيى بن حسين بن زيد، عبدالله بن موسى جون، شيخ العترة محمد بن منصور مرادي.
- الامام عبدالله بن حمزة بن سلیمان بن علی بن حمزة بن ابی هاشم الحسنی القاسمی، المنصور بالله(561- 614ق)
- امام المرتضى لدين‌الله محمد بن امام الهادي يحيى بن الحسين (م310ق): كتاب المناهي
- يحيى بن حمزة بن إبراهيم بن علي الحسيني (م749ق): الانتصار على علماء الأمصار
- امام المهدی احمد بن يحيى بن المرتضى (م840 ق): البحر الزخار الجامع لمذاهب علماء الأمصار، که موسوعة فقهي نسبتاً شاملی است و آن را از كتاب الانتصار امام يحيى بن حمزه (م749ق) برگرفته است. البته از هیجده جزء آن تنها سه مجلد به چاپ رسیده است.
- علامه حسين بن امام قاسم (م1050ق): كتاب الغاية در اصول فقه
- قاضي علامه حسين بن احمد سياغي (م1221ق): الروض النضير شرح المجموع الكبير، که یک موسوعة فقهي استدلالي مقارن به حساب می‌آید.


1. مسائل جعفر بن محمد النيروسي وعبد اللّه بن الحسن الكَلاَّري، كتاب الطهارة، كتاب صلاة اليوم الليلة، مسائل علي بن جهشيار = جامع الأجزاء المجموعة في تفسير قوارع القرآن، الفرائض والسنن، عقودَ المسائل، وكتاب المناسك


تحلیل آمار سایت و وبلاگ