فقه و مبانی اجتهاد

مبلغی در کنفرانس عمان تشریح کرد:

بررسی زوایای سه گانه رابطه فقه و مصلحت

رییس دانشگاه مذاهب اسلامی گفت: مصلحت را از سه زاویه "مدار بودن برای حکم"، "معیار بودن برای سنجش فتوا" و "چارچوب بودن برای فهم استنباطی" می‌توان مورد بررسی قرار داد.

به گزارش شبکه اجتهاد، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی در سومین نشست تخصصی از کنفرانس بین المللی توسعه علوم فقهی در مسقط پایتخت عمان در جریان ارائه مقاله خود با موضوع "مصلحت؛ علت یا مقصد از دیدگاه مذاهب اسلامی" خاطرنشان کرد: اگر ذهنیت‌های کسی که دست به استنباط می‌زند ذهنیتی بی توجه به مصالح باشد، فهم او ناخداگاه در چارچوبی به جریان می‌افتد که نصوص را بدور از نگاه‌های تامین کننده مصالح در جامعه شکل می‌بخشد.

وی با تاکید بر مطالعات جامعه شناسی نسبت به فقه، گفت: در این زمینه باید دید که آیا خروجی‌های فقه در ساحت‌های زندگی در جهت تامین مصالحی است که اسلام به آنها نظر دارد؟ و یا اصلا نسبتی با مصالح برقرار نمی‌کند و یا حتی گاهی در جهت نفی مصالح و تخریب آنها عمل می‌کند؟.

حجت‌الاسلام مبلغی گفت: مصلحت را از سه زاویه "مدار بودن برای حکم"، "معیار بودن برای سنجش فتوا" و "چارچوب بودن برای فهم استنباطی" می‌توان مورد بررسی قرار داد.

استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: در زمینه "مصلحت به عنوان مدار حکم" اصولیون از مذاهب مختلف در قبال این سؤال که آیا مصلحت، علت حکم است یا حکمت حکم؟ یا هر دو؟ و در صورتی که علت است آیا علت غایی است یا علت موجبه؟ دیدگاه‌های مختلفی ارایه کرده‌اند.

وی ادامه داد: در این زمینه پنج نظریه شامل نظریه "علامت"، نظریه "علیت ایجابی"، نظریه "علیت غایی" و نظریه "علة العلة" و نظریه "باعث" شکل گرفته است.

علم فقه نیز می‌تواند جامعه‌شناسی فقه داشته باشد
حجت‌الاسلام مبلغی در خصوص مصلحت به عنوان معیار سنجش فتوا اظهار داشت: همانگونه که علم حقوق دارای "جامعه شناسی حقوق" است که به وضعیت تعاملی قوانین با پدیده‌های اجتماعی و فرهنگی در ساحت‌های زندگی و واقعی اجتماعی می‌پردازد و نتایج چنین تعاملی خواه مثبت یا منفی، و خواه ضعیف و یا قوی را رصد می‌کند، علم فقه نیز می‌تواند جامعه شناسی فقه داشته باشد.

استاد خارج فقه حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: به صورت طبیعی، جامعه شناسی فقه، مطالعات اصلی خود را پس از استقرار فتوا در جامعه شروع می‌کند؛ به این معنا که تعامل و نسبت فتوا با وضعیت‌های اجتماعی و پدیده‌های جامعه را رصد می‌کند، از این حیث که آیا در آنها تاثیر می‌گذارد و یا از آنها تاثیر می‌پذیرید؟ و از این حیث که در فضای اجتماعی به صورت نیرومندی ظاهر می‌گردد و یا در وضعیت ضعیف و یا حتی منزوی قرار می‌گیرد. طبیعتا چنین نتایجی برای فقیه، موجبات آگاهی و دقت در استنباط را فراهم می‌آورد.

مصلحت به مثابه چارجوبی برای فهم استنباط
رئیس دانشگاه مذاهب گفت: نتایج چنین "مطالعه جامعه شناختی" نسبت به وضعیت فتوا در اختیار فقیه قرار می‌گیرد تا در مطالعات بعدی خود و یا در تجدید نظر نسبت به فتوای صادره بر پایه این معلومات و البته در چارچوب روش فقهی عمل کند و فتواهای خود را در جایگاهی اساسی تر، نیرومندتر و دقیق تر قرار دهد.

استاد برجسته حوزه علمیه قم در خصوص مصلحت به مثابه چارجوبی برای فهم استنباط نیز گفت: بی‌گمان هر فهم چه صاحب آن بخواهد و یا نخواهد در یک چارچوب و شاکله انجام می‌گیرد.

وی یادآورشد: اگر ذهنیت‌هایی کسی که دست به استنباط می‌زند ذهنت بی اعتنا وبی توجه به مصالح باشد فهم او در چارچوبی ناخداگاه به جریان می افتد که نصوص را بدور از نگاه‌های تامین کننده مصالح در جامعه شکل می‌بخشد، بنابراین فقیه لازم است سایه نگاه به مصلحت را بر روند شکل گیری فهم استنباطی خود تسلط ببخشد تا اگر فرصتی در جهت فهم بهتر نصوص از این رهگذر پدید می‌آید از دست نرود.

حجت‌الاسلام مبلغی در پایان ارائه خود گفت: البته همه این نقش‌های سه گانه لازم است درمراکز و حوزه‌های علمیه مورد بحث دقیق قرار گیرد تا حدود و ابعاد هر یک شفافیت بیشتری پیدا نماید.

بنابراین گزارش، چهاردهمین کنفرانس توسعه علوم فقهی با حضور پژهشگرانی از کشورهای مختلف جهان به همت وزارت اوقاف و امور دینی در مسقط پایتخت عمان در حال برگزاری است. حجت‌الاسلام احمدمبلغی همچنین در این کنفرانس مقاله‌ای با موضوع " نظریه مصلحت در مذاهب اسلامی با نگاه به علت و مقصد" را ارائه داد. وی تاکنون با دعوت رسمی مقامات، مراکز علمی و دانشگاهی در بیش از 80 کنفرانس بین المللی درکشورهای مختلف جهان شرکت و سخنرانی کرد.

نظر شما