فقه و سیاست

در گفت‌وگو با استاد حوزه و دانشگاه مطرح شد؛

اجتهاد باید حکومتی باشد تا کارهای بنیادی در ساختمان فقه ایجاد کند

اجتهاد خلأهایی دارد که یکی فقدان سمت‌گیری حکومتی است؛ اجتهاد باید اجتهاد حکومتی باشد ومعطوف به حکومت و سیاست بشود تا بتواند کارهای بنیادی و اساسی را در ساختمان فقه ایجاد بکند.


به گزارش شبکه اجتهاد، یکی از مسائل مطرح در فقه حکومتی، که شایسته توجه و عنایت ویژه است، مسئله نسبت فقه حکومتی و سایر شاخه‌ها یا رویکردهای فقهی است. تبیین این مسئله می‌تواند در روشن شدن مراد ما از فقه حکومتی مفید واقع شود و راهگشایی در تضارب آراء فقها در این عرصه باشد که به همین دلیل و در راستای روشن شدن این موضوع با حجت‌الاسلام علی‌اکبر نوایی از شاگردان رهبری، مدرس حوزه و دانشگاه و نویسنده کتاب‌های «نظریه دولت دینی»، «بحران معرفت دینی»، «استراتژی سیاسی امامان شیعه»، «فقه حکومتی و اجتهاد حکومتی» و صاحب 300 عنوان مقاله گفت‌وگویی شده که تقدیم خوانندگان فرهیخته می‌شود.
 
پرسش: ویژگی‌ها و الزامات حکومت دینی چیست؟
حجت‌الاسلام نوایی: زبان قوانین اسلام زبان حکومت است؛ چند موضوع وجود دارد که جامعه اسلامی را ملزم می‌کند و مسلمانان را به این که حکومت تشکیل بدهند و حکومت هم بعد از این که تشکیل شد، خودش الزامات دیگری دارد بنابراین الزامات در دو سطح باید مورد توجه قرار بگیرند، الزاماتی در سطح پیدایش و پدیداری حکومت دینی و الزامات نوع دوم در حوزه عملیاتی حکومت دینی است. الزامات نوع اول رامی توان در چند موضوع خلاصه کرد که چه عواملی جامعه اسلامی را ملزم به تشکیل حکومت دینی می‌کند؟ و الزام اول اینست که اساساً اسلام ساختار حکومتی دارد بدین معنا که قوانین اسلامی اگرماهیت شناسی و ساختار شناسی بشوند، قوانین ساختار حکومتی دارند به گونه ای که گویا این قوانین برای یک حکومت مقتدر، جامع با گستره وسیع وضع شده‌اند و زبان قوانین اسلام زبان حکومت است و لذا برای پیاده شدن و عملی شدن اسلام باید حکومت تشکیل بشود و بدون تشکیل حکومت، اسلام قابل اجرا و پیاده شدن نیست.
 
الزام دوم در حوزه تأسیس، سیره پیامبر اکرم (ص) است که در مکه می‌خواستند حکومت تشکیل بدهند که نشد و به مدینه هجرت کردند و در آنجا حکومتی با همه جوانب و ساختارها و نیازهایی که داشت، تأسیس کردند که در آن دوران لازم بود. بنابراین اگر مسلمانان می‌خواهند به پیامبر اکرم (ص) اقتدا بکنند، اقتدای مسلمانان به پیامبر (ص) آن‌ها راملزم به تشکیل حکومت می‌کند و الزام دوم همین اقتدای به وجود پیامبر اکرم (ص) است.

الزام سوم در واقع اینست که دین دارای یک سلسله اهداف بلند است مانند عدالت، آزادی بشر، رفع ظلم و ستم از دست ستمکاران نسبت به مسلمین و بسیاری از نکات دیگر که این اهداف با موعظه تنها، بدین شکل که مسلمانان وارد موعظه‌های اخلاقی بشوند این اهداف حاصل نمی‌شود و در دنیا بگوییم که ای مردم دروغ نگویید و یا فریبکاری نکنید و حق دیگران را نخورید و یا آدم کشی نکنید که این حرف‌ها به جایی نمی‌رسد مگر این که مسلمانان حکومت تشکیل بدهند و این حکومت، حکومت مقتدری باشد که این حکوکت مقتدر با اقتدار خودش بتواند جلوی ستم ستمگران، مفاسداجتماعی و تاریخی را در حوزه اقتصاد و سیاست و اخلاق عمومی بگیرد و اهداف دین را به باروری برساند.
 
الزام چهارم اینست که همواره دشمنان اسلام درصدد حمله و تهاجم به اسلام هستند و شما در حال حاضر می‌بینید که بیشترین هجمه‌ها به اسلام صورت می‌گیرد و در حوزه اسلامی هم بیشترین هجمه‌ها علیه همین حکومت نوپایی که در ایران تشکیل شده است، می‌باشد و در حال حاضر یکی از رازهای موفقیت نظام جمهوری اسلامی اینست که با قدرتی که به وجود آورده استکبار را به وحشت انداخته است و این تبلیغات دروغ شیاطین و استعمارگران و دولت‌های استعماری و غرب علیه اسلام و حکومت اسلامی و راه انداختن این بساطی که امروز در دنیا به راه افتاده است در واقع ایجاد مقاومت در برابر قدرت اسلامی است.

تسری اندیشه اسلامی در جامعه اولین گام پس از تشکیل حکومت اسلامی
پس از آن که حکومت تشکیل شد این حکومت خودش یک سری الزامات دیگر دارد که الزامات آن تسری اندیشه اسلامی در جامعه است یعنی آنقدر کار بشود که مردم در جامعه اسلامی با روح اسلام آشنا بشوند و اعمالشان با اسلام شکل بگیرد و الزام دوم ایجاد عدالت است که حکومت اسلامی ملزم به تأسیس نظام عادلانه و نظامات عادلانه است که نظام اقتصادی عادلانه، نظام حقوقی عادلانه و سایر نظامات اجتماعی که مرتبط با مقوله عدالت باشند را شامل می‌شود و الزام سوم ایجاد امنیت در جامعه است که حکومت اسلامی ملزم به ایجاد امنیت است و الزام چهارم در حقیقت آزادی بشر است و این‌ها الزامات اسلام در حوزه حکومتی است.
 
پرسش: حکومت دینی از چه تفاوت‌های ممتازی در مقایسه با دیگر حکومت‌های جهانی معاصر برخوردار است؟
حجت‌الاسلام نوایی: حکومت اسلامی همان حکومت الهی است و اولین ویژگی ممتاز آن الهی بودن است که قوانین آن هم الهی است و قوانینی است که از آسمان آمده است و به صورت وحی نازل شده است و از شریعه حقیقت عالم آمده است. ویژگی برجسته آن ماهیت الهی حکومت اسلامی است و ویژگی دوم انسانی و عام بودن آن است که حکومت اسلامی متعلق به سفید پوستان به تنهایی نیست و همه نژادهای بشری در آن هستند و فقط متعلق به غربی‌ها نیست و شرق و غرب عالم در آن داخل هستند و حکومت اسلامی نجات دهنده بشریت است و حتی همان انسان‌های فاسدی که در غرب وجود دارند و نظام‌های سکولار را تبعیت می‌کنند، اسلام به دنبال رهایی و نجات آن‌ها هم رسالت دارد.

دموکراسی اوج جهالت و نفسانیت شیطانی بشر است
ویژگی ممتاز دیگر آن ارزش گرا بودن آن است و وقتی که شما نظام‌های سکولار را مشاهده می‌کنید برای آن‌ها ارزش مطرح نیست و حال آن که حکومت اسلامی ارزش مدار است و ویژگی چهارم مردمی بودن آن است به معنای واقعی مردمی است و اینجا از کلمه دموکراسی استفاده نمی‌کنیم چرا که معتقدم دموکراسی اوج جهالت و نفسانیت شیطانی بشر است و دموکراسی ضعیف تر از آن است که این کلمه وارد حوزه حکومت اسلامی بشود چرا که دموکراسی به معنای حکومت نفسانی و اندیشه بشر است بدین معنا که در این اندیشه حتی همجنس بازی هم مقبولیت دارد و مفاسداجتماعی به صورت افسار گسیخته موجود است.
 
حکومت دینی ساختار وحیانی دارد
خصوصیت ممتاز دیگر آن بستر ساز رشد عمومی انسان‌ها درهمه حوزه‌ها است و حکومت اسلامی می‌خواهد که بشر رشد کند و هدایت به این سمت دارد و رشد مربوط به طبقه خاصی نیست و حال آن که اگر حکومت‌های معاصر را بخواهیم در یک طیف تقسیم بندی کنیم عبارت‌اند ازحکومت های دموکراسی غربی که ماهیت لیبرال دارند، حکومت‌های شاهنشاهی و پادشاهی مانند حکومت غاصب آل سعودی و بعضی حکومت‌های پارلمانی مانند حکومت آلمان که ماهیت پارلمانی دارد و حکومت‌های حزبی مانند حکومت حزب کمونیست شوروی سابق و در حال حاضر هم به نوعی در مسکو و در چین حاکم است و این‌ها حکومت‌هایی هستند که امروز در دنیا وجود دارند و این حکومت ساختار طبقاتی و اشراف گرایی دارند و طرفداران زور و قدرت هستند ولی حکومت الهی که همان حکومت اسلامی است این نوع وابستگی‌ها نیست و س اختاروحیانی دارد و حکومت‌های معاصر جنبه نفسانی دارند چه دموکراسی باشد چه شاهنشاهی و پارلمانی که این‌ها طرفداران طبقات خاصی هستند و در حال حاضر در یمن شما مشاهده می‌کنید که این‌ها از یک حکومت فاسد پشتیبانی می‌کنند و از جریان‌های تکفیری حمایت می‌کنند و به آن‌ها اسلحه و مهمات می‌دهند چرا که نفسانی هستند و براساس خصلت‌های شیطانی شکل گرفتند و حکومت دینی این خصوصیت را ندارد و این امر از جمله تفاوت‌های بارز آن با دیگر حکومت‌ها است.

دوم این که حکومت الهی حقیقتاً مبتنی برخواست مردم است و خواست جامعه ایمانی است که نمونه آن همین نظام جمهوری اسلامی است که از هنگام تأسیس و قبل از آن و امروز درادامه آن، مردم پشتیبان و حامی آن هستند وعلی رغم انبوه مشکلاتی که به لحاظ اقتصادی و غیره در جامعه وجود دارد، باز این حکومت را مردم می‌خواهند.
 
از دیگر شاخص‌های تمایز حکومت الهی با دیگر حکومت‌های معاصر جهان، اینست که بستر ساز رشد عمومی است و این درحالی است که در حال حاضر غربی‌ها در مقابل علم ایران با علوم دانش‌ها مقابله می‌کنند و سعی می‌کنند که جلوی رشد دانشی ایرانی‌ها را بگیرند و در اسلام این امر وجود ندارد.
 
پرسش: شاخص‌های برجسته حکومت مهدوی چیست و چرا باید زمینه‌های ایجاد حکومت مهدوی را فراهم کرد؟
حجت‌الاسلام نوایی: حکومت‌های سکولار دنیا در حال حاضر هدفشان فقط سود و لذت است. حکومت مهدوی متعلق به شیعه به تنهایی نیست وامام زمان (عج) را نباید برای خودمان مصادره کنیم چرا که این امر جنبه فراگیری برای همه بشریت دارد، در آفریقا، اروپا، آمریکا در آسیا و منطقه اسلامی و در همه جا این حکومت فراگیری دارد و دست همه را می‌خواهد بگیرد و به ارزش‌ها سوق بدهد و حکومت متعلق به نژاد و طبقه و گروه و شرق و غرب و تنها یک طیف خاص نیست و شاخص دیگر حکومت مهدوی اینست که کلیت هدفی دارد بدین معنا که اهدافش اعم از اقتصادی و معنوی و الهی و ارزشی، فرهنگی، اجتماعی و حقوقیاست در صورتی که حکومت‌های سکولار دنیا در حال حاضر هدفشان فقط سود و لذت است.
 
شاخص سوم حکومت مهدوی بسط و گسترش مقوله عدالت است و عدالت در زمان حکومت حضرت مهدی (عج) در جایگاه خودش مستقر می شودو شاخص چهارم حکومت مهدوی امنیت بخشی سراسری است و جهان ناامن امروز در آن زمان امن می‌شود و این موضوع در روایات ما آمده است و در حکومت الهی مطرح است و درپایان تاریخ این امر محقق می‌شود و شاخص پنجم آزادی حقیقی است چرا که امروز آزادی در دنیا بار منفی دارد و آزادی در اسلام و حکومت مهدوی بارارزشی دارد.

پرسش: جایگاه فقه حکومتی و ضرورت‌های نیاز به آن چیست؟

حجت‌الاسلام نوایی: فقه حکومتی موضوعی نیست که امروز شروع شده باشد چرا که پنج یا شش سال است که فقه حکومتی سر زبان‌ها افتاده است و حال این که فقه حکومتی از همان شکل گیری در زمان ائمه اطهار (ع) حکومتی بود و سپس در طول تاریخ نام آورانی در حوزه فقه و اجتهاد آمدند و مسئله فقه حکومتی را مطرح کردند و فقه ساختار و مرامنامه حکومت و تئوری حکومت برای اداره زندگی و نظام اجتماعی است و در فقه حکومتی موضوع دیگری که قابل تأمل است اینست که اگر براساس فقه حکومت ایجاد کردیم دین عملی خواهد شد و گرنه اگر فقه منحصر به موضوعات حلال و حرام بشود و طهارت بشود گرچه که این‌ها هم جزو فقه است اما در این موضوعات انحصار ندارد و این‌ها هم در خدمت هدف کلی حکومت می‌توانند قرار بگیرند و حتی می‌توان گفت که طهارت هم جنبه سیاسی دارد علی رغم گفته بعضی‌ها که این‌ها موضوعیت سیاسی ندارد چرا که طهارت می‌خواهد یک جامعه طاهر و پاک را بسازدو این‌ها همه سمت و سوی حکومتی و فقهی دارد و خود فقه اقتضا می‌کند و گویا فریاد می‌زند که ای مسلمان‌ها، ای مجتهدین، ای اجتهادگران، اگر می‌خواهید فقه پیاده بشود بیایید و حکومت تشکیل بدهید.
 
پرسش: در حوزه استنباط دینی و تفقه دینی کنونی چه خلائی وجود دارد که برای پر کردن آن خلاء باید وارد یک عرصه جدیدی از تفقه و فقاهت به نام فقه حکومت شویم؟
حجت‌الاسلام نوایی: ما نیاز به تحول فقه داریم و فقه باید متحول بشود و از مسائل موجود فراتر برود و در عین این که مسائل موجود را پاس بداریم باید فقه به سمت لایه‌هایی از مباحث تمدنی، حکومتی، اجتماعی، سیاسی حرکت کند و یک نشاطی را در جامعه اسلامی به وسیله فقه می‌توان ایجاد کرد چرا که فقه بستر ساز تمدن و جامعه کلان مذهبی و دینی است و لذا در حوزه استنباطات در حال حاضر دچار خلأهایی هستیم و حتی در اجتهاد هم خلأهای اندکی داریم در عین حال که اجتهاد خیلی کارهای بزرگی کرده است اما در عین عظمتی که تا به امروز کارهای فقیهان داشته است دارای خلأهایی نیز هست وآن خلأ فقدان سمت گیری حکومتی است و اجتهاد هم باید اجتهاد حکومتی باشد ومعطوف به حکومت و سیاست بشود تا بتواند کارهای بنیادی و اساسی را در ساختمان فقه ایجاد بکند.
منبع: رسا

نظر شما