فقه و مبانی اجتهاد

در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام یعقوب‌نژاد مطرح شد؛

معرفی 6 هزار اصل شیعی در فرهنگ‌نامه اصول فقه

از ویژگی‌های فرهنگ‌نامه اصول فقه، شناسایی 6193 اصطلاح اصولی (شیعه و سنی) و گزینش 3063 مدخل از میان آنان و ارجاع 2870 اصطلاح به آن‌ها با استفاده از سیستم ارجاع مترادف و شبه مترادف و در مواردی ارجاع خاص به عام می‌باشد.

فرهنگ نامه علوم اسلامی، کلان پروژه‌ای است که برای مستندسازی اصطلاحات علوم اسلامی در سال‌های گذشته آغاز شده و بخش‌هایی از آن نیز به فرجام رسیده است. فرهنگ نامه اصول فقه شامل اصطلاحات معرفتی که حتی‌المقدور قواعد فارسی در انتخاب آن‌ها رعایت شده، به همت مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی تدوین شده است. به همین منظور مصاحبه‌ای با حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمدهادی یعقوب‌نژاد، رئیس مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، انجام شده که بخشی از آن در ادامه می‌آید:
 
سؤال: لطفاً به عنوان آغاز، نمای کلی از فرهنگنامه اصول فقه را ترسیم و بیان کنید:
 حجت‌الاسلام یعقوب‌نژاد: فرهنگ نامه علوم اسلامی، کلان پروژه ای است که برای مستندسازی اصطلاحات علوم اسلامی در سال‌های گذشته آغاز شده و بخش‌هایی از آن نیز به فرجام رسیده است."فرهنگ نامه اصول فقه" که از سوی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تدوین شده است، در بردارندهٔ اصطلاحاتی است که در حوزه معرفتی اصول فقه متداول است و یا در ذخیره و بازیابی اطلاعات آن دانش به عنوان کلید واژه به کار می‌آید و مدخل ورود به بخشی از متن منابع و فرازهای خاص آن می‌باشد.

سؤال: دامنه مباحث این فرهنگنامه به چه صورت است؟

حجت‌الاسلام یعقوب‌نژاد: فرهنگ نامه اصول فقه، صرفاً مجموعه ای از تعاریف واژگانی و اصطلاحی نیست، بلکه شامل اشاره‌های تاریخی، فقهی و بیان دیدگاه‌هایی از صاحب نظران و ارجاعات لازم و... نیز می‌باشد.
 
از آن جا که این فرهنگ نامه، تخصّصی است، به هیچ وجه اصطلاحات عام و متداول خارج از محدوده علم اصول فقه گرد آوری نشده است و مواردی که به برخی حوزه‌های وابسته پرداخته است، به لحاظ تخصّصی بودن و تبعیّت از منابع و مآخذی است که در حوزه اصول فقه این نوع واژگان را وارد کرده و از آن‌ها بحث‌های پر دامنه‌ای را ارائه نموده‌اند. و خوف آن می‌رفت که اگر آن واژگان از محدوده کار خارج شود، گزارش دهی کامل و درستی از زوایای مباحث اصول فقه و وابسته‌های به آن، صورت نگیرد.
 
از این رو ناگزیر بعضی مباحث تاریخی، تفسیری و نقل اقوال.... نیز وارد شده است زیرا موضوعات متنازع فیه، تعاریف متخالف و مسائل حل ناشده‌ای وجود دارد که مسئولیت اصطلاح نامه‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها گزارش از وضع آن‌ها نیز هست، هر چند در کنار آن، داده‌های قطعی و ثابتی نیز به دست می‌دهد و مجموعه ه‌ای در هم پیوسته و در عین حال منسجم و هماهنگ را سامان می‌بخشد.

سؤال: توجه تدوین کنندگان این اثر علمی نسبت به صیانت از زبان فارسی چگونه بوده است؟

حجت‌الاسلام یعقوب‌نژاد: این مجموعه از بررسی حدود 200 عنوان منبع و مدرک اصول فقه فراهم آمده است (هر چند به همه آن‌ها استناد نشده) و به نثر فارسی نگارش شده است، منظور از فارسی استفاده شده در این اثر علمی، فارسی و عربی توأم است، زیرا غالباً اصطلاحات علوم و معارف اسلامی به زبان عربی است، و به همان صورت اصلی سال‌ها بلکه قرن‌هاست که در فرهنگ جهان اسلام و ایران رواج دارد.
 
تلاش تدوین کنندگان بر این بوده است که در انتخاب اصطلاحات حتی الامکان رعایت قواعد فارسی را بنمایند، ولی از آنجا که زبان عربی، زبان رایج، علمی و اصطلاحی اسلام است و گزارش دادن از آن نیز مبتنی است بر محافظت بر مصطلحات همان زبان، مشاهده می نمائید که آنچه نمود بیشتر و جلوه فراتری دارد، عربی بودن واژگان است که در فارسی هم متداول و رایج باشند.

سؤال: مهم‌ترین ویژگیهای این اثر را بیان کنید؟

حجت‌الاسلام یعقوب‌نژاد: این اثر علمی دارای شاخصه‌هایی است که به اختصار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1 - شناسایی 6193 اصطلاح اصولی (شیعه و سنی) و گزینش 3063 مدخل از میان آنان و ارجاع 2870 اصطلاح به آن‌ها با استفاده از سیستم ارجاع مترادف و شبه مترادف و در مواردی ارجاع خاص به عام؛
 
2 ـ تبیین مفهوم هر اصطلاح در ذیل مدخل‌های پذیرفته شده با بهره گیری از منابع معتبر در دست رس؛ و استفاده از ارجاع مناسب در موارد لازم؛
 
3 ـ بیان سیر تاریخی پیدایش و به کارگیری برخی اصطلاحات؛
 
4 ـ استفاده فراگیر از منابع شیعه و اهل سنت؛
 
5 ـ پرهیز از تکرار مطالب مشابه با بهره گیری از روش ارجاع به مباحث و مستندهای همانند؛
 
6 ـ کوشش در ارائه مطالب پیچیدهٔ اصولی در قالب الفاظی روان و رعایت ایجاز و پرهیز از مطالب حشو و زاید؛ با گستردگی و تنوع مطالب ارائه شده؛
 
7 ـ آوردن نام بعضی از صاحب نظران و دیدگاه‌هایشان در همان موضوع؛
 
8 ـ استفاده از مثال‌های رایج و گوش آشنا؛
 
9 ـ آوردن آدرس کامل منابع در پایان هر مستند؛ با فونت متفاوت از متن، به منظور مراجعه محققان در صورت نیاز؛
 
10 ـ پرهیز از علائم و قرار دادهای ویژه و استفاده از علایم متعارف از قبیل ارجاع به برخی از مستندها، به منظور آگاهی بیشتر محققان، با استفاده از نماد معروف «ر. ک» و «نیز ر.ک»؛
 
11 ـ تنظیم ساختار شکلی فرهنگ‌نامه بر اساس الفبایی حرف به حرف؛ که این نظام الفبایی با بخش ترسیمی (درختی) اصطلاح‌نامه اصول فقه نیز تکمیل می‌شود به گونه‌ای که پس از مراجعه به آن، نقشه‌ای از طرح کلی اصطلاحات و موضوعات مرتبط ارائه شده تا پژوهشگران دامنه بررسی خود را در هر رده‌ای از رده‌های اصول فقه پیگیری نمایند.
 
12 - استناد مطالب به 160 منبع و مأخذ اصول فقه - از شیعه و سنی.

سؤال: رابطه اصطلاحنامه با فرهنگنامه در این اثر چگونه است؟

حجت‌الاسلام یعقوب‌نژاد: این فرهنگ نامه تخصصی، مبتنی بر منطق نظام‌یافته اصطلاح‌نامه علوم اسلامی است که برای اولین بار در جهان اسلام توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی تدوین و منتشر شده است.
با تشکر از وقتی که در اختیار ما گذاشتید.
 
قابل ذکر است «فرهنگنامه اصول فقه» به عنوان یکی از آثار برگزیده سیزدهمین دوره جایزه کتاب فصل در نخستین سال انتشار (1389) شناخته شد. همچنین در دومین همایش ملی ارتقای کیفیت آثار، محصولات و فعالیت‌های فرهنگی – 1392 نیز شایسته تقدیر گردید.
 
این کتاب برای اولین بار در بیست و سومین نمایشگاه بین المللی کتاب عرضه و مورد استقبال پژوهشگران قرار گرفت، به طوری که در روزهای اول، تمام نسخه‌هایش به فروش رسید. این اثر تاکنون به چاپ چهارم رسیده است که در حیطه کتب مرجع تخصصی در خور توجه است.

نظر شما