فقه و مبانی اجتهاد

معرفی کتاب؛

تاریخ‌گذاری حدیث: روش‌ها و نمونه‌ها

کتاب تاریخ گذاری حدیث به کوشش و ویرایش سیدعلی آقایی و به همت انتشارات حکمت در بهار امسال روانه بازار نشر شد.

به گزارش شبکه اجتهاد، کتاب تاریخ گذاری حدیث به همت سید علی آقایی و انتشارات حکمت منتشر شد. در پشت جلد این کتاب آمده است: محققان غربی احادیث را داده‌هایی تاریخی برای شناخت و بازسازی جنبه‌های مختلف تاریخ اسلام تلقی کرده‌اند و برای ارزیابی اعتبار و تعیین اصالت این داده‌ها به تاریخ‌گذاری آن‌ها پرداخته‌اند. تاریخ‌گذاری حدیث مسئله‌ای در میان گروهی از اسلام‌شناسان غربی است که روش‌ها و ابزارهایی متنوع را برای بررسی تاریخ پیدایش و رواج روایات اسلامی به کار می‌گیرند.
 
«تاریخ‌گذاری حدیث: روش‌ها و نمونه‌ها» حاوی ترجمهٔ فارسی بخشی از مهم‌ترین نوشته‌ها در پیوند با این مسئلة مهم در حدیث‌پژوهی غربیان است که با رهیافت‌ها و نتایج متفاوت در طول چند دهة اخیر منتشر شده‌اند. خوانندهٔ کتاب حاضر علاوه بر آشنایی با روش‌ها و نتایج پژوهش‌های نوین غربی درباره تاریخ‌گذاری حدیث، به امکانات و محدودیت‌های هر یک از این روش‌ها پی خواهد برد و همچنین پاسخ‌های برخی محققان مسلمان به نتایج این روش‌ها را درخواهد یافت.
 
به گزارش مهر، آقایی در پیشگفتار این کتاب می‌نویسد: کتاب حاضر حاوی ترجمه فارسی مجموعه‌ای از مهم‌ترین نوشته‌های محققان غربی در باب تاریخ گذاری حدیث با رویکردهای متفاوت است که همگی، به استثنای دونوشتار، طی قریب به پنجاه سال گذشته منتشر شده‌اند. نخستین مقاله، «ارزیابی تاریخ گذاری احادیث» از هارلد موتسکی (۲۰۰۵)، در حکم مقدمه ای جامع وفشرده در این باب است.
 
فارغ از نگرش و رهیافت خاص موتسکی که در سراسر کارش پیداست، این مقاله برای خوانندگانی که باسیر تاریخی شکل گیری ودگرگونی این روش‌ها آشنا نیستند حاوی اطلاعات ارزشمند است. چراکه وی علاوه برمعرفی وطبقه بندی روش‌های مختلف، در توضیح هر روش به پژوهش‌های شاخص ناظر به آن روش نیز اشاره و نتایجشان را تحلیل کرده است.
 
در گزینش مقالات این مجموعه به پژوهش‌های یاد شده در مقاله موتسکی توجه داشته‌ام و برخی از آن‌ها را که پیش تر به فارسی ترجمه نشده بودند، در کتاب حاضر گنجانده‌ام و نیز مشخصات کتاب شناختی مقالاتی را که ترجمه فارسی‌شان جای دیگر در دسترس است، در پانویس‌ها بین کروشه درج کرده‌ام. بدین ترتیب، خواننده می‌تواند با مطالعه مقاله نخست این مجموعه ومراجعه موردی به نمونه‌هایی از مقالاتی که ترجمه فارسی آن‌ها در همین کتاب یا جاهای دیگر در دسترس است، هم از مسائل و دشواری‌های تاریخ گذاری حدیث و هم از رویکردهای مختلف و روش‌های متنوعی که محققان غربی ومسلمان اتخاذ کرده و به کار بسته‌اند، اطلاع دقیق و جامعی به دست آورد و در گام بعد، بسته به علاقه ونیاز خود، به مطالعه جدی تر نمونه‌های دیگر بپردازد.
 
کتاب حاضر حاوی ترجمه فارسی مجموعه ای از مهم‌ترین نوشته‌های محققان غربی در باب تاریخ گذاری حدیث با رویکردهای متفاوت است که همگی، به استثنای دونوشتار، طی قریب به پنجاه سال گذشته منتشر شده‌اند. نخستین مقاله، «ارزیابی تاریخ گذاری احادیث» از هارلد موتسکی (۲۰۰۵)، در حکم مقدمه ای جامع وفشرده در این باب است. 
 
وی تأکید می‌کند: «حدیث و سنت» ترجمه فصلی از پژوهش جامع واثرگذار ایگناتس گلدتسیهر در باب تطور حدیث است که در کتاب مطالعات اسلامی (اصل آلمانی ۱۸۸۹-۱۸۹۰ ترجمه انگلیس ۱۹۶۷-۱۹۷۱) منتشر شده است. گرچه موضوع این فصل در وهله نخست تاریخ گذاری حدیث به نظر می‌آید، در آن بصیرت‌هایی بریت تاریخ گذاری متنی احادیث هست که گلدتسیهر ضمن تحلیل نمونه‌های فراوانی از احادیث ارائه کرده است. این فصل از ترجمه انگلیسی کتاب گلدتسیهر به فارسی ترجمه شده است.
 
آقایی در بخشی دیگر از کتاب بیان می‌کند: کاربرد سند در تاریخ گذاری احادیث با نام یوزف شاخت پیوندی نزدیک دارد. او در فصلی از کتاب خاستگاه‌های فقه اسلامی (۱۹۵۰) با عنوان «شاهد سند» مبانی واصول این روش را توصیف کرده که ترجمه آن سومین بخش کتاب حاضر است. کار شاخت تأثیر بسزایی برمسیر تحقیقات بعدی داشته و موافقت‌ها و مخالفت‌های بسیاری را برانگیخته است.
 
یکی از منتقدان سرسخت شاخت محمد مصطفی اعظمی، محقق مسلمان و دانش آموخته در غرب است. بخش چهارم کتاب حاضر ترجمه فصلی از کتاب او با عنوان در باب خاستگاه‌های فقه اسلامی شاخت (۱۹۸۵) است که در آن به «وثاقت و اعتبار نظام اسناد» پرداخته و دیدگاه‌های شاخت را نقد کرده است.
 
وی در ادامه متذکر می‌شود: مارستن اسپیت روش تاریخ گذاری بر مبنای متن را در مقاله ای با عنوان «وصیت سعدبن ابی وقاص: تطور یک روایت» (۱۹۷۳) آزموده است. ترجمه فارسی این مقابله پیش‌تر ضمن مجموعه مقالاتی با عنوان حدیث اسلامی: خاستگاه‌ها و سیر تطور (۱۳۸۹) منتشر شده بود، اما به دلیل اغلاط مطبعی فراوان و افتادگی بخش‌هایی از مقاله، خواننده همچنان ناگزیر بود برای فهم درست مطلب و اصل انگلیسی مقاله مراجعه کند. از این رو از مترجم مقاله در همان مجموعه خواستم آن را بازنگری و اشکالات و کاستی‌هایش را برطرف کند تا دوباره در این مجموعه چاپ شود. در مقاله ششم (وصیت سعدبن ابی وقاص: بازنگری) از دیوید پاورز ۱۹۸۳ روش تاریخگذاری اسپیت نقد و نتایج تحقیق وی بازنگری شده است.
آقایی تأکید می‌کند: یوزف فان اس در فصل نخست کتاب پیوند حدیث و کلام رهیافتی مرکب از تحلیل سندی و متنی را برای بررسی خواستگاه ۴ حدیث جبرگرایانه برگزیده است. ماهر جرار این فصل را از آلمانی به عربی ترجمه و در مجله الابحاث منتشر کرده است. در آغاز همین نسخه عربی را مبنای کار قرار دادم و به مترجم سپردم اما پس از اتمام کار به دلیل اشکالات و کاستی‌هایی که در ترجمه عربی آشکار شده مجدداً با کمک دوستان و آشنا به زبان آلمانی ترجمه فارسی را با اصل آلمانی مقابله و اصلاح کردم که حاصل آن بخش هفتم کتاب است.
 
این مقاله صرفاً یکی از تحلیل‌های چهارگانه فان اس را شامل می‌شود که راجع به تاریخگذاری حدیثی با مضمون «تقدیر در رحم مادر» است. مایکل کودک در فصل تاریخگذاری روایات از تاریخ عقاید کهن اسلامی به اشکالات روش شناختی پژوهش فان اس پرداخته که این ترجمه این فصل از کتاب او بخش هشتم مجموعه حاضر است.
 
وی در ادامه معرفی این اثر می‌نویسد: پژوهش خوتیر ینبل با عنوان «نافع مولای ابن عمر و جایگاه او در آثار حدیثی» باتکیه بر روش تحلیل سندی و نقد مفصل موتسکی بر آن و پیشنهاد روشی جایگزین به نام تحلیل ترکیبی سندی – متنی با عنوان «مطالعات حدیثی به کجا می‌رود؟» مقالات نهم ودهم کتاب حاضر است. ینبل در مقاله بازنگری برخی اصلاحات در علوم حدیث مدعی شده است که اصطلاحات ابداعی وی در روش تحلیل سندی با برخی اصطلاحات حدیثی در علم و حدیث معادل‌اند.
 
در مقابل خالد ازکان در مقابله با عنوان «حلقه مشترک و پیوندش با مدار» تلاش کرده است ضمن بررسی کاربردهای مختلف این اصطلاحات حدیثی از سوی عالمان مسلمان در دوران متقدم، متأخر و معاصر، مدعای ینبل را رد کند. این دو نیز مقاله‌های پایانی مجموعه حاضرند.
 
نویسنده در ادامه می‌نویسد: چنانکه پیداست در گزینش مقالات این نکته را در نظر داشتم که تنوع دیدگاه‌ها و روش‌ها در باب تاریخگذاری حدیث بازنمایی شده و از یک جانبه نگری در این باره پرهیز شود. خواننده مقالات این کتاب هم با روش‌های گوناگونی که محققان غربی و مسلمان برای تاریخگذاری حدیث بکار بسته‌اند آشنا می شودو هم نقاط قوت و ضعف یا به تعبیری دیگر امکانات و محدودیت‌های آن‌ها را در خواهد یافت.
 
وی تصریح می‌کند: این مجموعه طیف متنوعی از نویسندگان را در بر می‌گیرد: از گلدتسیهر و شاخت به عنوان پیشکسوتان تحقیق در باب حدیث و تاریخگذاری آن گرفته تا محققان معاصر و سرشناس غربی چون فان اس، ینبل و موتسکی، و پژوهشگران مسلمان و نام آشنایی چون اعظمی. روشن است که روش بحث و سبک نگارش این نویسندگان یکسان نیست. بعضی از مقالات زبانی دیریاب دارند و واژگان بعضی دیگر کاملاً ابدایی است که احتمالاً برای خواننده اندکی نامونس جلوه می‌کند.
 
بدیهی است که این ویژگی‌ها و ناهمگونی‌ها هم در ترجمه فارسی مقالات هم نموده یافته است اما برای فهم بهتر مقالات کتاب و دریافت پیوند آن‌ها با یکدیگر بهترین راهنما، مقاله نخست مجموعه است که خواننده را به مطالعه و مراجعه مکرر آن توصیه می‌کند.
 
کتاب تاریخ گذاری حدیث، روش‌ها و نمونه‌ها، به کوشش ویرایش سیدعلی آقایی. به همت انتشارات حکمت با شمارگان ۱۰۰۰ نسخه و در ۵۳۶ صفحه به قیمت ۳۴ هزار تومان منتشر و روانه بازار نشر شد.

نظر شما