فقه و مبانی اجتهاد

احکام فقهی قرآن چگونه بیان شده است؟

قرآن درصدد بیان احکام به گونه‌ای فشرده و در حد اشاره است. قرآن کریم در بیان احکام به‌طور اجمالی مسائل را بیان می‌کند و از وارد شدن در خصوصیات و جزییات احکام پرهیز دارد.

شبکه اجتهاد: مسلماً یکی از منابع، بلکه مهم‌ترین منبع احکام و دستورات عملی در اسلام، قرآن است که در اصطلاح به اینگونه آیات، «آیات الاحکام» گفته می‌شود. گرچه حکم دینی و فقهی شامل احکام اعتقادی و اخلاقی می‌شود و حتی به تمام بایدها و نبایدهایی که جنبه ذهنی دارد حکم دینی گفته می‌شود، اما آنچه در این مورد بین دانشمندان اسلامی مشهور است، احکام عملی در زمینه عبادات و معاملات و تصرفات و عقوبات است که به قصد تنظیم رابطه میان مکلفان با خدای خود و با بندگان آمده که مجموع این‌ها را احکام دینی و فقهی می‌گویند. اما آن دستوراتی که به ذهن و عقیده انسان مربوط است در اصطلاح حکم فقهی نامیده نمی‌شود؛ مثلاً، اینکه انسان مسلمان به عالمی ورای این جهان محسوس باید ایمان داشته باشد (ایمان به غیب)، یا چه چیزهایی را باید زشت بداند یا زیبا، فقیهان آن‌ها را از احکام دینی نمی‌دانند، هر چند دین نسبت به آن‌ها نظر می‌دهد و از مومنان می‌خواهد در جهان‌بینی خود آن را ملحوظ کنند. بنابراین حکم فقهی را چیزی می‌دانند که در مقام عمل، جنبه دستور و باید و نباید داشته باشد. از سوی دیگر طرح مباحث تشریعی در قرآن مانند کتاب‌های حقوقی یا فقهی، به صورت دسته‌بندی شده و موضوعی و با بیان تمام خصوصیات و ذکر جزییات نیامده است.
 
۱) قرآن درصدد بیان احکام به گونه‌ای فشرده و در حد اشاره است. قرآن کریم در بیان احکام به‌طور اجمالی مسائل را بیان می‌کند و از وارد شدن در خصوصیات و جزییات احکام پرهیز دارد. اگر بارها و بارها درباره نماز سخن گفته، اما چگونگی تقسیم نماز در پنج نوبت و تعداد رکعت‌های آن را بیان نکرده است. روزه، زکات، حج و خمس و ازدواج و طلاق، ارث و قضاوت و احکام دیگر نیز چنین وضعیتی دارند. این مساله در مورد معاملات و به ویژه احکام خرید و فروش، اجاره، رهن و ده‌ها عنوان مبادله دیگر میان انسان‌ها عجیب‌تر می‌نماید، که تنها به قواعدی بسیار عام و اجمالی؛ چون، «أوْفوا بِالْعقودِ» (نساء/ ۱) بسنده شده و از توضیح و تفصیل آن‌ها دوری جسته است.
 
۲) ویژگی دیگر قرآن در بیان احکام، بیان بخش بخش و پراکنده احکام فقهی است. روش قرآن در بیان احکام، به این دلیل که قرآن طی سال‌ها و در سوره‌های مختلف، بر اساس نیاز و پرسش مطرح شده‌ای نازل می‌شده و پراکنده و جدا جدا آمده است. هر قسمتی از آن در یک دوره بیان نشده است، مثلاً، تمام احکام نماز در یک سوره و در یک جا نیامده است، یا درباره وضو و چگونگی طهارت، در سوره مائده (آیه ۶) و درباره رو به قبله ایستادن در سوره بقره (آیه ۱۴۲) و درباره خشوع و خضوع در نماز در سوره مومنون (آیه ۱) و درباره اهتمام بر حفظ اوقات نماز در سوره بقره (آیه ۲۳۸) آمده است. جالب اینجاست که گاه احکام یک موضوع عمدتاً در یک سوره آمده، اما همه آن‌ها در کنار یکدیگر قرار نگرفته است؛ مثلاً، احکام ارث که در سوره نساء به آن اشاره شده، بخشی از آن در آیه ۷ و قسمتی در آیه‌های ۱۱ و ۱۲ و قسمتی در آیه‌های ۱۹ و ۳۳ آمده است. جالب‌تر از همه این‌ها اینکه برخی سوره‌های قرآن به نام یک عمل عبادی چون حج نامگذاری شده است، اما اصل حکم یا خصوصیات آن در سوره‌ای دیگر آمده است؛ مثلاً، همان‌طور که ذکر شد در قرآن سوره‌ای به نام حج وجود دارد، اما وجوب حج در سوره آل عمران (آیه ۹۶) آمده است. مسلماً قرآن در عرضه احکام برای آوردن این نوع از بیان، فلسفه‌ای داشته و هدفی را تعقیب می‌کرده و گرنه پیامبر اکرم (ص) می‌توانسته همان‌طوری که در مواردی، آیات را با دستور وحی جابه‌جا می‌کرد و دستور می‌داد که این آیه را در کنار آن آیه دیگر بگذارند، در مورد احکام نیز این چینش را بر اساس موضوع قرار دهد و تمام آیات؛ نماز یا روزه یا حج و طلاق را در یک سوره و در کنار هم قرار دهد ولی این کار را نکرده است و به‌طور پراکنده و پاره پاره در آیات و سوره‌های مختلف قرار داده است.
 
۳) ویژگی دیگر قرآن در بیان احکام، این است که قرآن عموماً احکام را به‌طور قاطع و غیر قابل تردید بیان نکرده و همواره در برابر استنباط یک حکم، زمینه احتمالات و سؤالات بی‌شماری را فراهم کرده است، به عنوان نمونه، در ذیل «وأقِمْ الصلاة طرفِی النهارِ» (هود/ ۱۱۴)، در کتاب‌های تفسیری اختلاف بسیاری مطرح است که منظور از «طرفِی النهارِ» چیست؟ برخی آن را وقت نماز فجر و مغرب دانسته و برخی صبح و عشا و برخی صبح و عصر یا صبح و ظهر. آنچه مهم و در این جا لازم است تاکید شود این است که احکام قرآن، به عمد چنین بیان شده، تا میدان برای بحث و کنجکاوی فراهم باشد. البته چنین مواردی فراوان است. شاهد بر این مدعا، کتاب‌هایی است که در باب احکام قرآن نگاشته شده و اختلاف‌های فراوانی که درباره این شیوه از بیان قرآن، میان قرآن‌پژوهان و فقیهان ایجاد شده است.
 تهیه و تنظیم: حجت‌الاسلام محمدعلی ایازی
منبع: روزنامه اعتماد

نظر شما