فقه و مبانی اجتهاد

نگاهی به کتاب «آیات الاحکام تطبیقی»؛

تقریب بین‌مذاهب نیازمند پشتوانه علمی است

تقریب نیازمند پشتوانه علمی در تمام سطوح است، تا اختلافات بر طرف گردد و سایه منفی تفرقه در جامعه اسلامی رخت بر بندد؛ «آیات‌الاحکام تطبیقی»، تألیف خلیل قبله‌ای خویی نیز تلاشی در همین زمینه است که با همکاری سمت و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی و دانشگاه مذاهب اسلامی تدوین یافته است.

شبکه اجتهاد: وحدت دستور قرآن و هدف اولیاء دین، برای ایجاد جامعه‌ای واحد است. تلاش برای آشنایی مذاهب اسلامی و تفاهم عمیق بین علما و اندیشمندان در عرصه‌های مختلف علمی و تحکیم روابط آنان، جهت ترویج مفاهیم درست اسلام از مسائل پر اهمیت است و تألیف کتاب‌های فقه، اصول، کلام و تفسیر در چارچوب فقه مقارن، تحقیق پیرامون کتب تألیف شده توسط علمای اسلامی، تهیه دایرة المعارف و معجم‌هایی به زبان مقارن، ارتباط و تعامل با مراکز علمی اهل سنت، انتقال دیدگاه‌های شیعه و فراهم کردن منابع و مراجع علمی برای محققین، از جمله راه‌کارهای مناسب برای رسیدن به اهداف مورد نظر است.

تقریب نیازمند پشتوانه علمی در تمام سطوح است، تا اختلافات بر طرف گردد و سایه منفی تفرقه در جامعه اسلامی رخت بر بندد؛ چنان‌چه مجمع تقریب، از تدوین موسوعة آیات الاحکام مقارن خبر داده است؛ موسوعه‌ای مقارن به شیوه الفبایی که بیانگر دیدگاه‌های شیعه و سنی است و انتظار می‌رود در ده جلد به چاپ برسد.

کتاب «آیات‌الاحکام تطبیقی»، تألیف خلیل قبله‌ای خویی نیز تلاشی دیگر در این راستا و در سطحی دیگر است که با همکاری و مشارکت سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی و دانشگاه مذاهب اسلامی تدوین یافته است؛ چنان‌چه پیش از این کتاب دیگری با همین نام از آقای محمد فاکر میبدی به چاپ رسیده بود.

فقه القرآن
از مباحث مهم در حوزه معرفت اسلامی كه ریشه در دو شاخه از دانش‌های اسلامی دارد، بحث از «قرآن الأحكام» و به تعبیر دیگر «فقه القرآن» است كه از یك سو، چون بررسی آیات قرآن است، جزو معارف قرآن و از سوی دیگر، چون سخن از احكام عملی اسلام است، بخشی از فقه اسلامی به شمار می‌رود.

قرآن غنی‌ترین منبع علوم و معارف اسلامی است و از آن جهت که «سنت» مبیّن و مفسّر کتاب الهی است و نه منبعی در عرض آن، تنها مصدر شریعت به شمار می‌رود و حتی روایات نیز با میزان قرآن سنجیده می‌شود؛ یعنی آن دسته از روایات که منطبق بر کتاب الهی باشد، پذیرفته و هر آنچه مخالف آن باشد، مورد عمل قرار نمی‌گیرد. قرآن در كنار بیان عقاید، اخلاق تاریخ و... به عنوان اصیل‌ترین و اصلی‌ترین مصدر تشریع اسلامی در خلال آیات خود به بیان كلیاتی از فقه اسلامی نیز پرداخته و نمونه‌هایی از احكام عبادی، اجتماعی، قضایی، حقوقی و... را ارایه نموده است. از حدود 6000 آیه قرآن که بنا بر قول مشهور هم سوره‌ها و هم آیات آن توقیفی هستند و توسط خود پیامبر ترتیب و محل آنها تعیین شده است، حدود 350 (بنابر قولی) و 500 (بنابر قول دیگر) آیه مربوط به احکام است که عمدتاً در کتابهای آیات‌الاحکام به تفسیر آنها پرداخته شده است و حتی برخی از نویسندگان کتاب خود را بر این اساس نام‌گذاری کرده‌اند. از این رو فقها در بحث اجتهاد و قضاء شناخت آیات‌الاحکام را از شرایط اجتهاد دانسته و در این زمینه کتابهایی به رشته تحریر درآورده‌اند.

معرفی کتاب
کتاب «آیات الاحکام تطبیقی» تالیف خلیل قبله‌ای خویی، برای دانشجویان رشته فقه و حقوق (امامیه، حنفی، شافعی) به عنوان منبع اصلی درس «آیات‌ الاحکام» در مقطع کارشناسی و در رشته‌های فقه شافعی، فقه و حقوق اسلامی در مقطع کارشناسی ارشد به عنوان منبع اصلی درس «آیات الاحکام» تدوین شده است.

استاد قبله‌ای قبل از ورود به بحث و در مقدمه کتاب توضیحی درباره آیات الاحکام و انواع تقسیمات آن می‌نویسد. وی می‌گوید: آیات‌الاحکام از جهات گوناگون قابل تقسیم است .1) از جهت دلالت بر حکم؛ 2) از جهت شیوه بیان؛ و 3) از جهت حکم مورد دلالت. برای هر یک از این اقسام مثال و توضیحاتی نیز نگاشته است.
 
 
وی پس از توضیحاتی درباره «احکام و تقسیمات متفاوت آن» تعدادی از کتابهای آیات‌الاحکام فریقین را معرفی کرده، و در پایان معرفی کتاب‌ها چنین ذکر کرده‌اند: «در کتاب‌های مذکور روش‌های مختلفی از سوی نویسندگان آن‌ها اتخاذ شده است: بعضی از نویسندگان ترتیب آیات را در نظر گرفته‌اند و از سوره بقره آغاز کرده و تا آخرین سوره‌ای که در آن از احکام سخن به میان آمده است، ادامه داده‌اند که برادران اهل سنت اکثراً از این روش پیروی کرده‌اند. بعضی دیگر ترتیب احکام را ملاک قرار داده‌اند و از کتاب طهارت تا دیات را پیش گرفته‌اند. نویسندگان شیعه امامیه نوعاً این روش را پیش گرفته‌اند و بعضی دیگر نیز به ترتیب نزول احکام کتاب خود را مرتب کرده‌اند».

و بعد به روش تالیف این کتاب پرداخته‌اند. وی می‌گوید: «این اثر براساس تقسیم احکام به عبادات و عقود و تعهدات است که برگرفته از سرفصل دروس آیات‌الاحکام تطبیقی دانشکده فقه دانشگاه مذاهب اسلامی است».

این کتاب در دو بخش عبادات و معاملات سامان یافته است. در بخش اول کتاب ‌الزکات، کتاب الجهاد و کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر بحث شده و در بخش دوم (معاملات) کتاب المکاسب، کتاب البیع، کتاب الدین و توابعه و کتاب العقود آمده است.

روش بحث
روش بحث استاد در این کتاب این‌گونه است که ابتدا توضیحی اجمالی در معنی و مفهوم و تعریف عنوان باب داده و بعد آیه یا آیاتی که مربوط به کتاب فقهی مورد نظر است را می‌آورد و بعد از شرح اجمالی لغات آن به تفسیر آن پرداخته و احکام مستفاد از آیه را ذکر می‌کند و اگر اختلافی بین مذاهب گوناگون در تفسیر و احکام مستفاد از آن باشد، بدان اشاره می‌کند.

آن‌چه در ابتدای دیدن این کتاب مخاطب را اذیت می‌کند عدم رعایت استانداردهای لازم در صفحه‌آرایی کتاب است؛ عناوین و متن کتاب چنان‌در هم آمیخته است که آیات متفاوت به سختی تمیز داده می‌شوند؛ به گونه‌ای که در سراسر کتاب هیچ گونه فضای خالی‌ دیده نمی‌شود. این ضعف در عصر حاضر بخشودنی نیست؛ به‌ویژه آن‌که وقتی کتاب به نیت تامین کتب درسی مراکز علمی نگاشته می‌شود، توقع این است که استانداردهای یک کتاب درسی مثل اهداف و خلاصه و سوالات و تمرین و ارجاعات برای مطالعه بیشتر ... را نیز داشته باشد. در تفسیر هر آیه نقل‌قول های متعددی از تفاسیر و کتب آیات الاحکام آورده شده است بدون این‌که در جایی کتاب معرفی اجمالی شده باشد یا دست‌کم سنی و شیعه بودن مولفان آن مشخص گردد. چیزی که مخاطب در سطح کارشناسی را سردرگم و آزار خواهد داد. دست کم مولف می‌توانست در مقدمه که جای پرداختن به این امور است روش پرداخت به مسائل را اشاره می‌کرد؛ مثل این‌که مولف در مواردی بعد از تفسیر آیه، نکاتی را تحت عنوان «فواید» ذکر می‌کند که گاهی مرز و فرق آن با تفسیر مشخص نیست.

کتاب «آیات‌الاحکام تطبیقی»، تألیف خلیل قبله‌ای خویی با همکاری و مشارکت سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی و دانشگاه مذاهب اسلامی در سال 1392 چاپ اول در تیراژ 1000 نسخه نشر یافته است.
نویسنده: حجت‌‌الاسلام هادی میهن‌دوست

منبع: اختصاصی شبکه اجتهاد

نظر شما