اندیشوران فقهی

به بهانه سالروز ارتحال «آیت‌الله فشاركی»

خود را اعلم می‌دانم ولی مرجعیت را قبول نمی‌کنم!

بسیاری از علما و فقها بر این واقعیت اصرار داشتند که سید فشارکی، مجتهد اعلم است و چندین بار تا در منزل ایشان برای طلب تصدی مرجعیت مسلمین رجوع کردند اما سید فشارکی قبول نکرده و گفته بود: «والله خود را از معاصرین اعلم می‌دانم ولی مرجعیت را قبول نمی‌کنم.»

شبکه اجتهاد: سید محمد طباطبایی فشارکی فرزند حاج میرزا ابوالقاسم در سال 1253 ق. در آبادی فشارک متولد شد ولی نسب او به سادات طباطبائی شهر زواره می‌رسد. سیدمحمد بن امیر سید قاسم طباطبایى فشاركی اصفهانی، از بزرگان علمای شیعه در اوایل قرن چهاردهم هجری و از شاگردان میرزای شیرازی است.

تلمذ از میرزای شیرازی
آیت‌الله میرزای شیرازی (قهرمان مبارزه با استعمار) به چهره هر کسی می‌نگریست او را به لحاظ توانایی‌ها و لیاقت‌ها می‌شناخت و با فراست و تیزبینی خاصی، افراد را شناسایی می‌کرد و سید محمد را با این ویژگی شناخت و اینگونه نبود که در برخوردی تصادفی او را به شاگردی خویش بپذیرد. سید محمد فشارکی در سال 1286 ق به نجف هجرت کرد و در محفل علمی میرزای شیرازی حضور یافت و چون میرزا درس خود را به سامرا انتقال داد، سید محمد نیز به این شهر آمد و به درس استادش اکتفا کرد.

تبادل آراء استاد و شاگرد
میرزای شیرازی برای شاگردانی که شایستگی و استعداد عالی داشتند همچون پدری مهربان و با عاطفه بود. شاگرد را در راه تحصیل کار آزموده می‌ساخت و بر حسب استعدادش به وی تمرین می‌داد. وی هنگامی که آثار جوشش معرفت و معنویت را در وجود سید محمد مشاهده کرد مقامش را محترم شمرد و او را از خواص خویش قرار داد و به دلیل قبول ریاست عامه و زعامت تامه، امور تدریس و تربیت طلاب را به سید محمد فشارکی واگذار کرد و سید محمد نیز با جدیت به تربیت و آموزش شاگردان رهبر قیام تنباکو پرداخت و به نیکوترین وجهی این مهم را انجام داد، چنان چه تحسین مشاهیر علمای شیعه را برانگیخت و این روند بیست سال ادامه یافت. ارتباط این استاد و شاگرد به نحوی از نظر علمی، عاطفی و آموزشی ارتقا یافت که میرزای شیرازی در مصالح اجتماعی و حل مشکلات جامعه با وی مشورت می‌کرد.

نقش آیت‌الله فشارکی در صدور فتوای تحریم تنباکو
نقل شده است که در ماجرای تنباکو و فتوای میرزای شیرازی که منجر به قطع استعمار انگلیس در ایران گردید، میرزا شاگردان برجسته و فاضل خود را شب‌ها نزد خود فرامی‌خواند و با آنان در خصوص فتوا به حرمت تنباکو و عوارض این حرکت شرعی و سیاسی، بحث می‌کرد. سپس گفتگوها به صورت مکتوبی درمی‌آمد؛ مرحوم میرزا آن‌ها را مورد مطالعه قرار می‌داد و گاهی حاشیه‌ای بر آن مکتوب می‌نوشت. زمانی سخن به این جا رسید که بیم آن می‌رود که میرزا به تحریم تنباکو فتوا دهد، جانش به خطر بیفتد در این صورت چه جوابی در پیشگاه خداوند خواهیم داشت؟.

آیت‌الله سید محمد فشارکی بر این باور بود که در مقابل این فتوا ـ که موجب حفظ اقتدار و عزت مسلمانان است و مصلحت دینی در آن نهفته است ـ اگر میرزا هم به شهادت رسید، ضرر نکرده است. از این رو، روزی خطاب به استادش می‌گوید: سید! چرا معطلی؟ فکر نکنم از این که جانت به خطر می‌افتد هراسی به دل راه دهی، پس چه بهتر که بعد از خدمت به اسلام و تربیت علمی عده‌ای، به سعادت شهادت برسی که موجب رستگاری شما و افتخار ماست.

کرسی فقاهت در حوزه
سید محمد طباطبایی فشارکی که از بزرگان علما و مجتهدان بود، به جهت موقعیت ممتاز علمی در زمان حیات استادش ریاست حوزه درس و بحث به او منحصر می‌شد اما با رحلت آیت‌الله میرزای شیرازی در سال 1312 ق همراه خانواده‌اش به نجف مهاجرت کرد و کرسی درس خود را به این شهر مقدس انتقال داد. وی نخست در خانه، سپس در جوار مقبره استادش میرزای شیرازی و بعد از چندی در جامع هندی به تدریس پرداخت همزمان مجلس درسی نیز در منزل برای برخی از خواص بنا نهاد.

تلاش‌های علمی وی برای تربیت طلاب در نجف تا زمان رحلتش ادامه یافت. تعداد علما و فضلایی که در درس او شرکت می‌نمودند تا سیصد نفر نوشته شده است که برخی از آنان شاگردان میرزای شیرازی بودند. تحقیقات فقهی و اصولی او مورد توجه پرورش یافتگان مکتبش قرار گرفت و اعتبار علمی و مراتب فضل و کمالش را زبانزد خاص و عام ساخت.

مطالب دقیق علمی
مرحوم حضرت آیت‌الله اراکی نقل کرده است که: مرحوم شیخ محمدرضا مسجد شاهی صاحب وقایه الاذهان، عالمی بسیار خوش‌بیان و علاوه بر مقامات علمی، مهارتی تام در جمله‌سازی و عبارت‌پردازی داشت و با مرحوم آیت‌الله حائری رفاقت و یگانگی داشت و این دو عالم نسبت به هم علاقه‌مند بودند. آقای حاج شیخ هنگام نوشتن کتاب «دررالاصول» فرمودند: «تصمیم دارم نامه‌ای به آقای حاج شیخ محمدرضا بنویسم و از ایشان بخواهم که مقدمه‌ای بر این کتاب بنویسند و در آن تذکر دهند هر مطلب دقیق علمی که در این کتاب است، از سید استاد آقا سید محمد فشارکی است.» البته این موضوع انجام نشد و عملی نگردید. در این کتاب، آیت‌الله حائری از سید فشارکی تعبیر به «سیدنا الاستاد» می‌فرماید.

خود را اعلم می‌دانم ولی مرجعیت را قبول نمی‌کنم!
سید محمد فشارکی بارها به شاگردانش می‌گفت: دوست ندارم که وقتی باد به بیرق کسی می‌خورد، من هم خودم را جلو بیاندازم و بگویم: انا رجل و در عرصه عمل هم به این موضوع توجه داشت یعنی بعد از فوت استادش مرحوم آیت‌الله حاج میرزا حسن شیرازی ـ که ریاست امور مسلمین به عهده ایشان بود و سید فشارکی هم از خواص شاگردانش بود ـ بسیاری از علما و فقها بر این واقعیت اصرار داشتند که سید فشارکی، مجتهد اعلم است و چندین بار تا در منزل ایشان برای طلب تصدی مرجعیت مسلمین به ایشان رجوع کردند اما سید فشارکی قبول نکرده و گفته بود: «والله خود را از معاصرین اعلم می‌دانم ولی مرجعیت را قبول نمی‌کنم.» عذرش این بود که از عهده‌ام ساخته نیست و نمی‌توانم فتوا دهم. با این که اعلمیت به معنای قوه استنباط است اما از پذیرش این مقام اجتناب می‌کند.

آیت‌الله فشاركی ملقب به «استاد کبیر»
او در همان زمان، مرجعِ تدریسِ افاضل بسیاری در سامرا بود. پس از وفات استاد، راهی نجف اشرف گردید و حوزه‌‏ی درس وی نیز در آن سامان برپا شد. میرزای نایینی و حاج شیخ عبدالكریم حائری و دیگر بزرگان از شاگردان ایشان هستند. مراتب علم و فضل آیت‌الله فشاركی به اندازه‏ای است كه دركلمات برخی از بزرگان به «استاد کبیر» معروف می‌‏باشد. علی رغم فراهم بودن شرایط لازم جهت به دست گرفتن ریاست علمی و مرجع دینی، به این امور اعتنایی نكرد و تنها به تدریس و تالیف پرداخت.

آثار فقهی و اصولی
سرانجام آن مجتهد وارسته در سوم ذی‌القعده 1316 ق (اسفند 1277 هـ.ش) در نجف به سوی سرای باقی شتافت. پیکر پاکش پس از تشییعی باشکوه از سوی مراجع عظام، مشاهیر شیعه، شاگردان و طبقات گوناگون مردم، در یکی از حجره‌های صحن مقدس علوی ـ در طرف چپ آن که داخل می‌شود ـ دفن گردید. از وی آثاری مانند اصاله البرائه، الاغسال، الفروع المحمدیه، مجموعه رسالاتی در فقه و شرح اوائل رساله البرائه شیخ انصاری، به ‌جای مانده است.
منابع مورد استناد:
مجموعه گلشن ابرار، غلامرضا گلي‌زواره، جلد 4، زندگی نامه «سید محمد طباطبایی فشارکی»
آیت‌اللّه سید محمد طباطبایی فشارکی، افق حوزه، 8 آبان 1387، شماره 205.
دانشنامه اسلامی (www.wiki.ahlolbait.com).
پایگاه اطلاع رسانی حوزه
راسخوان(www.rasekhoon.net)

نظر شما