فقه و مناسک

عضو دفتر استفتائات آیت‌الله خامنه‌ای تبیین کرد؛

احکام ارتباط بین صاحبان مذاهب و ادیان بر اساس فتاوای رهبر انقلاب

عضو دفتر استفتائات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و رییس مرکز موضوع شناسی احکام فقهی، به پرتکرارترین سوالات شرعی درباره احکام ارتباط بین صاحبان مذاهب و ادیان مطابق با فتاوای آیت‌الله خامنه‌ای پاسخ داد.

به گزارش شبکه اجتهاد، پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای همزمان با فرارسیدن هفته وحدت طی فراخوانی اعلام کرد به پرسش‌های شرعی مخاطبان که درباره احکام ارتباط بین صاحبان مذاهب و ادیان است، پاسخ می‌دهد.

حجت‌الاسلام والمسلمین فلاح زاده، عضو دفتر استفتائات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و رییس مرکز موضوع شناسی احکام فقهی، به پرتکرارترین سوالات مطابق با فتاوای رهبر انقلاب پاسخ داده است که در ادامه متن پاسخ وی به این سوالات ارایه می‌شود:

1- تبرّی به چه معناست؟ و نسبت بین تبرّی و لعن چیست؟

پاسخ: «تولّی و تبرّی» گاهی جزو اصول دین شمرده می‌شود و گاهی هم جزو فروع دین و البته هر دو هم درست است؛ یعنی یک جنبه ی اعتقادی دارد و یک جنبه ی عملی. از حیث اعتقادی تولّی یعنی ما به ولایت اولیای الهی، پیامبران خدا و ائمه ی اطهار علیهم‌السلام معتقد باشیم و همچنین علاقه نسبت به آنها و پیروانشان داشته باشیم. تولّی یک جنبه ی عملی نیز دارد که اطاعت از این اولیای الهی است.

تبرّی نقطه‌ی مقابل تولّی است؛‌یعنی دشمنی نسبت به دشمنان خدا و دشمنان اولیای خدا. مکلفین باید این دو اصل را هم از نظر اعتقادی معتقد باشند و هم در عمل به آن متمسک شوند و لزوماً این گونه نیست که کسی که می‌خواهد تبرّی بجوید با لعن و ناسزا و بدگویی همراه باشد. بسیاری از مسلمانان از صدر اسلام تاکنون و حتی در عصر حاضر -نمونه اش حضرت امام رحمه الله و حضرت آیت‌الله خامنه‌ای- اینها واقعاً اهل تولّی و تبرّی هستند، ولی اهل سب و لعن نیستند. بنابراین انسان می‌تواند تبرّی داشته باشد، اما توهین و فحاشی و لعن به مقدسات دیگران نکند. حضرت آقا توهین به مقدسات دیگر را جایز ندانسته، بلکه حرام می‌دانند.

2- آیا حکم وحدت منافاتی با تبرّی ندارد؟ آیا اگر شخصی مقلد حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نباشد، بر او واجب است که از دستورات ایشان مبنی بر عدم لعن تبعیت کند؟

پاسخ: قطعاً وحدت مسلمین با تبرّی منافات ندارد.‌یعنی افراد می‌توانند با دشمنان خدا و دشمنان اولیای خدا دشمن باشند و با آنهایی که در حال جنگ با مسلمانان هستند مقابله کنند، و در عین حال با دیگر مسلمان‌ها وحدت نیز داشته باشند. پس وحدت مسلمانان با تبرّی از دشمنان خدا و دشمنان اولیای خدا هیچ منافاتی ندارد. به عنوان نمونه امام خمینی رضوان الله تعالی علیه هم ولایی بودند هم متبرّی از دشمنان خدا و دشمنان اولیای خدا و در عین حال به مقدسات سایر مسلمانان و اشخاص مورد احترام آنها لعن و توهین هم نمی‌کردند. خیلی از بزرگان بودند که مردم را به وحدت دعوت کردند و از دشمنان خدا هم تبرّی جستند.

وحدت بین مسلمین و پرهیز از تفرقه‌یک امر واجب است و ایجاد اختلاف و تفرقه بین مسلمانان که به نفع دشمنان و به نفع استکبار جهانی و صهیونیسم بین المللی است، حرام است. اما اینکه اگر مقلد حضرت آقا هم نباشند، باید مراعات این مسئله را بکنند؟ بله دیگران هم باید مراعات این مسئله را بکنند. در این مسئله فرقی ندارد که افراد مقلد حضرت آقا باشند‌یا مقلد سایر مراجع. چرا که به فتوای همه‌ی مراجع معظم تقلید، انجام کارهایی که بر ما واجب نیست -ولو مستحب هم باشند- اگر انجام آن کارها موجب سوء استفاده‌ی دشمنان علیه مکتب اهل بیت علیهم‌السلام شود تا به پیروان مکتب اهل بیت علیهم‌السلام توهین کنند‌یا موجب اختلاف بین مسلمانان باشد جایز نیست.

3- نظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای درباره‌ی برگزاری مراسم لعن چیست؟

پاسخ: حضرت آقا بارها فرموده اند که به مقدسات سایر مذاهب توهین نکنید. بنابراین باید از این کار پرهیز کرد و نکته‌ی جالب توجه اینجا است که برخی می‌گویند در مجالس خصوصی اشکالی ندارد که لعن بگوییم؛ در حالی که حضرت آقا قید نزدند که مجلس عمومی‌باشد‌یا خصوصی، بلکه به طور کلی فرموده اند که به مقدسات سایر مسلمانان‌یعنی سایر فِرَق اسلامی‌توهین نکنید. حضرت آقا در جایی فرموده اند: «آن شیعه ای هم که از روی نادانی و غفلت،‌یا گاهی از روی غرض - این را هم سراغ داریم و افرادی را هم از بین شیعیان می‌شناسیم که فقط مسئله شان مسئله‌ی نادانی نیست، بلکه مأموریت دارند برای اینکه ایجاد اختلاف کنند - به مقدسات اهل سنت اهانت می‌کند، عرض می‌کنم: رفتار هر دو گروه حرام شرعی است و خلاف قانونی است.» بنابراین توهین به مقدسات سایر مذاهب اسلامی‌به نظر حضرت آقا حرام شرعی است.

4- آیا حرام بودن بی احترامی‌به اعتقادات مذاهب شامل غیر اهل سنت هم می‌شود؟

پاسخ: به هر حال مذاهبی هستند که دارند با مسالمت زندگی می‌کنند و آنها هم به مقدسات ما معمولاً توهین نمی‌کنند. توهین به آنها هم اگر موجب تفرقه و فتنه انگیزی در جامعه شود قطعاً حرام است.

5- تکلیف ما در برخورد با شیعیانی که اصرار به تفرقه افکنی میان مسلمانان را دارند چیست؟ آیا امر به معروف و نهی از منکر آنها واجب است؟

پاسخ: نظر حضرت آقا این است که تفرقه بین مسلمانان کار حرامی‌است و توهین به مقدسات سایر مسلمین هم حرام است. فعل حرام منکر است و نهی از منکر هم واجب است؛ اما با وجود شرایط و مراعات مراتب.

6- برخی می‌گویند شعار برادری و برابری بین شیعه و سنی فقط جنبه‌ی سیاسی دارد و حکم شرعی نیست. آیا این مطلب درست است؟

پاسخ: خیر، این مطلب درست نیست. وحدت مسلمین حکم شرعی است. تعبیر حضرت آقا این است که «شعار وحدت مسلمین را‌یک مسئله‌ی استراتژیک می‌دانم_‌یک مسئله‌ی تاکتیکی و مصلحتی هم نیست که حالا بگوییم مصلحت ما ایجاب می‌کند که با مسلمین غیرشیعه ارتباط داشته باشیم_ مسلمانان، به تدریج این اختلافات مذهبی و طایفه ای را کم کنند و از بین ببرند چون در خدمت دشمنان است.» و خدمت به دشمنان هم حرام است.

7- با توجه به اینکه برخی با ادعای بحث علمی‌تفرقه ایجاد می‌کنند، توضیح دهید که آیا اصلاً باید بر سر مباحث اختلافی بحث علمی‌صورت بگیرد؟ این بحث علمی‌چه فوایدی دارد و باید چگونه باشد؟ و باید توسط چه افرادی صورت بگیرد؟

پاسخ: درباره‌ی بحث علمی، اتفاقاً حضرت آقا موافق هستند. حضرت آقا موافقند که در مباحثی که اختلاف نظر علمی‌بین فِرَق مسلمین، بین شیعیان و اهل سنت وجود دارد، صاحبنظران در نشست‌های علمی‌محترمانه بنشینند، سخن‌یکدیگر را نقد کنند، اما عالمانه، در مجامع علمی، بین اهل فن، شیوه اش هم همان جدال احسن باشد که به تعبیر قرآن آن گونه بحث علمی‌کردن موجب اختلاف و تفرقه و فتنه انگیزی بین مسلمان‌ها نباشد، هیچ اشکالی ندارد.

آن چیزی که اشکال دارد و حرام است ایجاد تفرقه بین مسلمانان و تفرقه انگیزی بین جوامع اسلامی‌است. حضرت آقا درباره‌ی بحث علمی‌فرموده اند: «اگر می‌خواهند بحث مذهبی بکنند، هیچ اشکالی ندارد، من بحث مذهبی را هم قبول دارم، اگر دوست دارند بحث علمی‌مذهبی بین علما و بین صاحبان فن بکنند، بنشینند این کار را بکنند، منتها نه در منظر و مرئای مردم، بلکه در جلسات علمی‌بنشینند با هم بحث علمی‌کنند.» به هر حال اینها بحث‌های علمی‌و فنی است که باید در جوامع خصوصی علمی‌صورت بگیرد تا موجب تفرقه نشود.

8- آیا در مواقعی که ما به عنوان مسافر درحال عبور از شهرهای سنی مذهب هستیم، صحیح است که نماز را در مساجد اهل سنت و به صورت جماعت اقامه کنیم؟ آیا باید حتماً از مُهر استفاده کنیم‌یا خیر؟

پاسخ: شرکت در نماز جماعت اهل سنت اشکالی ندارد. زمانی که شما از جایی عبور می‌کنید و وارد مسجد شدید و دیدید نماز جماعت اهل سنت برپا است، طبق نظر حضرت آقا می‌توانید اقتدا کنید، مانند مکه و مدینه در مسجدالحرام و مسجدالنبی. حضرت آقا فرموده اند که این مسئله اختصاص به آن دو مسجد ندارد و استفاده از مُهر هم اگر محذوری ندارد و مشکلی پیش نمی‌آید اشکال ندارد.‌یا اگر مُهر در آنجا نیست، می‌توان بر جایی که سنگفرش هست و چیزی که سجده بر آن صحیح است، اگر محذور و مشکلی نیست سجده کرد. اما اگر جایی هست که به هر حال‌یا مُهر وجود ندارد،‌یا ممکن است اگر شما از آن استفاده کنید، دیگران متعرض شما بشوند،‌یا با همین کار شما علیه مقدسات مذهب شیعه و مکتب اهل بیت علیهم‌السلام توهین کنند، در این حالت از مُهر استفاده نکنید.

9- به طور کلی نظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در مورد رابطه‌ی دوستی و رفت وآمد با پیروان دیگر ادیان به ویژه اینکه اگر نسبت فامیلی با آنها داشته باشیم چیست؟

پاسخ: حفظ عقاید حق واجب است. رفت وآمد با دیگران اگر برای عقاید و اخلاق انسان ضرری نداشته باشد و انسان مورد اتهام قرار نگیرد، اشکالی ندارد.‌یعنی این رفت وآمد به طور کلی اگر مفسده ای نداشته باشد مانعی ندارد. گاهی وقت‌ها اصلاً رفت وآمد اثر مطلوب دارد،‌یعنی جنبه‌ی امر به معروف و نهی از منکر دارد؛ افزون بر اینکه اگر آنها از ارحام نسبی هستند، از آن جهت که قطع رحم حرام است، قطع ارتباط کامل با آنها هم جایز نیست؛ بلکه باید ارتباط برقرار باشد، البته با حفظ آن نکاتی که عرض کردیم.

10- آیا هدیه گرفتن و هدیه دادن به مسیحی‌ها به خاطر تولد حضرت مسیح‌ یا دیگر اعیاد آنها صحیح است؟ رفتن مسلمانان به کلیسا جهت ادای احترام به حضرت عیسی چه حکمی ‌دارد؟

پاسخ: در هر دو مسئله اگر مفسده ای بر آن مترتب نباشد و مورد اتهام قرار نگیرید، اشکالی ندارد. گرفتن هدیه‌ی آنها‌یا مثلاً‌یک بار به کلیسا رفتن‌یا در‌یک مراسمی‌شرکت کردن، اگر مفسده ای بر آن مترتب نباشد،‌یعنی موجب انحراف اعتقادی شما نباشد و دیگران سوء استفاده نکنند و شما موجب اتهام قرار نگیرید، اشکالی ندارد. اما اگر مفسده ای وجود داشته باشد، این کار جایز نیست.

11- خرید و فروش با پیروان دیگر ادیان چه حکمی‌ دارد؟

پاسخ: به جز کسانی که در حال جنگ با مسلمانان هستند، خرید و فروش با پیروان سایر ادیان، اگر مفسده ای بر آن مترتب نباشد اشکالی ندارد. همچنان که در کشور ما اقلیت‌های مذهبی هستند و صاحب حرفه و مغازه اند و مردم با آنها مبادله و خرید و فروش دارند و از نظر شرعی هم اشکالی ندارد.

12- استفاده از خوراکی و غذاهای طبخ شده توسط پیروان سایر ادیان حلال است‌یا خیر؟ آیا گوشت ذبح شده توسط اهل کتاب پاک و حلال است؟

پاسخ: به نظر حضرت آقا گوشت ذبح شده توسط مسلمانان از هر فرقه ای که باشند -البته فِرَق شناخته شده- اشکالی ندارد و حلال و پاک است. اما گوشت ذبح شده توسط غیرمسلمانان از اهل کتاب حلال نیست؛ چون حیوان باید توسط مسلمان با شرایط خاص سر بریده شده باشد. پس اگر غذاها، غذاهای گوشتی‌یا فرآورده‌های گوشتی باشند حلال نیستند. اما مصرف سایر غذاهای آنها مثل سبزیجات، میوه جات‌یا غذاهایی که از اینها تهیه می‌شود، ولو به دست آنها باشد، اشکالی ندارد. اهل کتاب طبق نظر حضرت آقا پاک هستند و خوردن غذای طبخ شده‌ی غیرگوشتی آنها اشکالی ندارد.

13- پیروان چه ادیان و مذاهبی نجس هستند؟ آیا در مورد پیروان ادیان و مذاهبی که غیر اهل کتابند و از نظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نجس هستند، به صرف دست زدن به آنها نجس می‌شویم‌یا باید دست خیس باشد؟

پاسخ: طبق نظر حضرت آقا، فِرَق مسلمین و سایر مذاهب که اهل کتاب هستند‌یعنی مسیحیان،‌یهودیان، زرتشتیان و صابئین، اینها همه پاک هستند. درباره‌ی ارتباط با غیر اهل کتاب هم صرف اینکه دست خشک به آنها زده شود،‌یا حتی اگر رطوبت داشته باشد، ولی رطوبت سرایت نکند،‌یا شک داشته باشد که رطوبت از بدن آنها‌یا بدن ما سرایت کرده، باز محکوم به طهارت است. این گونه نیست که اگر با غیرمسلمان غیر اهل کتابی دست دادید، دست شما نجس می‌شود؛ بلکه در صورتی دست شما نجس می‌شود که دست‌یکی از شما‌یا دست هر دو رطوبت سرایت کننده داشته باشد.

14- وظیفه‌ی ما در مورد ورود اهل کتاب به مکان‌های مقدس مثل مساجد و حرم‌های مطهر چیست؟ آیا باید جلوگیری کنیم؟ پیروان کدام ادیان نمی‌توانند وارد مساجد مسلمین شوند؟

پاسخ: بردن غیرمسلمانان به مساجد جایز نیست؛ اما اگر این کار و حضور آنها در مساجد موجب بی احترامی‌یا نجس شدن مساجد نباشد، اشکالی ندارد. همچنین است حکم ورود این افراد به حرم معصومین علیهم‌السلام و امامزاده‌ها.

15- نظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در مورد ازدواج دائم‌یا موقت شیعیان -چه دختر و چه پسر- با پیروان دیگر ادیان و مذاهب چیست؟
پاسخ: اولاً ازدواج مسلمانان با‌یکدیگر اگر مفسده‌ای نداشته باشد اشکالی ندارد، اما اگر مفسده داشته باشد، حتی هم مذهب هم باشند، جایز نیست. اما در ازدواج با غیرمسلمانان، ازدواج مرد مسلمان به طور موقت با زن‌های اهل کتاب اشکالی ندارد؛ اما ازدواج دائم با زنان غیرمسلمان صحیح نیست. زنان مسلمان هم مطلقاً نمی‌توانند با مردان غیرمسلمان ازدواج کنند.

16- من مربی کانون پرورش فکری کودکان هستم. چند کودک و نوجوان‌یهودی در این کانون عضو هستند و خیلی اوقات‌یک خوراکی را تعارف می‌کنند و من برمی‌دارم؛ گاهی هم می‌خورم. ولی هر چه من خوراکی تعارف می‌کنم، باصراحت می‌گویند که ما از دست مسلمانان چیزی نمی‌خوریم. تکلیف ما چیست؟ آیا ما هم از غذای آنان نخوریم؟

پاسخ: اگر نسبت به پاک بودن آن غذا شبهه دارید که آیا حلال است‌یا نه؛ چون در کشور اسلامی‌هستند و غذای آنها هم از بازار مسلمانان تهیه می‌شود حلال است.

17- آیا خرید و مصرف محصولات تولیدی پیروان برخی ادیان و فرقه‌ها که درآمد حاصل از آن را در راه جذب و گسترش پیروان خود مصرف می‌کنند اشکال دارد؟ اگر این انتساب اثبات نشده باشد چطور؟

پاسخ: اولاً خرید و فروش با پیروان سایر مذاهب اشکالی ندارد. اگر در موردی‌یقین داشته باشیم که خرید و فروش ما موجب می‌شود تا دشمنان اسلام استفاده کنند و موجب تقویت آنها شود مثل صهیونیست‌ها؛‌یا اینکه با کالایی که ما می‌خریم،‌یک فرقه‌یا مذهب باطلی ترویج شود‌یا کمک به ترویج آنها شود، این اشکال دارد. اما در مواردی که نمی‌دانیم که آیا خرید و فروش ما در تبلیغات عقاید باطل‌یا مذهب باطلی استفاده می‌شود‌یا نه، خرید و فروش اشکالی ندارد.

18- آیا هنگام هم سفره شدن با خارجی‌ها نیازی است از دین شان سؤال کنیم؟ آیا می‌توان از ظرفی که آنها آب خورده اند آب نوشید؟

پاسخ: نیازی نیست که از دین آنها بپرسید. اگر در کشور اسلامی‌زندگی می‌کنند که خب ان شاءالله مسلمانند و هیچ اشکالی ندارد که شما با آنها هم سفره شوید. اما اگر در بلاد غیراسلامی‌زندگی می‌کنند،‌یعنی در کشور‌یا شهری هستند که اکثریت مردم آنجا غیرمسلمانند، اگر مذهب شان را ندانیم، ارتباط با آنها حکم ارتباط با غیرمسلمان را دارد. اما خوردن غذا و هم سفره شدن با آنها اگر مفسده ای نداشته باشد و غذای حرامی‌هم در سفره نباشد، اشکالی ندارد. همچنین اگر از ظرفی که آنها آب خورده اند، در صورتی که مسلمان‌یا اهل کتاب باشند، اشکالی ندارد که آب بنوشیم. اما اگر می‌دانید که نه مسلمان هستند و نه اهل کتاب،‌یعنی پیرو سایر ادیان هستند،‌یا اینکه دین و مذهبی ندارند، آن موقع اگر از ظرفی غذا‌یا آب خورده باشند که نجس شده باشد، نباید از آن ظرف، غذا بخورید‌یا آب بنوشید.

19- حکم دست دادن مرد مسلمان با زن غیرمسلمان چیست؟
پاسخ: مرد و زن نامحرم نباید به هم دست بدهند و غیرمسلمان بودن‌یک طرف، در این مسئله تفاوتی ایجاد نمی‌کند.‌یعنی لمس بدن نامحرم حرام است، چه مسلمان باشد و چه غیرمسلمان. حالا‌یک مورد استثنا وجود دارد که اگر در موردی ضرورتی بود، با دستکش و امثال اینها (با حائل لباس) فرضاً آن هم به شرط اینکه دست همدیگر را فشار ندهند و مفسده ای هم نداشته باشد و تحریک کننده هم نباشد، فرموده اند اشکالی ندارد. بنابراین در این گونه امور باید پرهیز کرد چون اصل تماس بدنی با نامحرم حرام است.

20- آیا امر به معروف و نهی از منکر برای اهل کتاب نیز صدق می‌کند؟ مثلاً در شهر ما در محله‌های کلیمی‌نشین شئونات اسلامی‌مانند حجاب اصلاً رعایت نمی‌شود؛ آیا ما نسبت به این مسئله مسئولیت داریم؟

پاسخ: اولاً همچنان که مسلمانان مکلف به رعایت احکام شرعی هستند، غیرمسلمانان هم مکلف هستند، حالا درست است که آنها اعتقادی ندارند و عمل نمی‌کنند، اما از نظر دین اسلام و بحث‌های کلامی‌و اعتقادی، آنها هم مکلف هستند. ثانیاً نسبت به احکام اجتماعی اسلام مثل مراعات حجاب در فضای جامعه‌ی اسلامی،‌یا عدم روزه خواری در روزهای ماه رمضان، باید مراعات این احکام را بکنند. بنابراین اگر خانم غیرمسلمانی در جامعه‌ی اسلامی‌حجاب را رعایت نکرد، این کار او منکر علنی است، پس همچنان که ما با وجود شرایط نسبت به امر به معروف و نهی از منکر مسلمان‌ها وظیفه داریم، نسبت به امر به معروف و نهی از منکر غیرمسلمانان هم در این مواردی که منکر شناخته می‌شوند، با وجود شرایط، واجب است که اقدام کنیم.

21- حکم ارتباط با کسانی که به صورت اسمی‌مسلمان هستند، اما گاهی منکر دین اسلام و خدا می‌شوند چیست؟

پاسخ: اگر در ظاهر، اظهار اسلام می‌کنند،‌یعنی شهادتین را گفته اند و ما خبر نداریم که قلباً مسلمان هستند‌یا نه و گاهی وقت‌ها ممکن است اعمالی انجام دهند که خلاف دستورات اسلام باشد، حکم مسلمان را دارند. اما اگر ما می‌دانیم که آنها معتقد به اسلام نیستند و فقط به صورت زبانی‌یک چیزی می‌گویند و فقط اظهار اسلام می‌کنند، خیر، در اینجا حکم مسلمان را ندارند و ارتباط با آنها اجمالاً با ارتباط با مسلمانان فرق می‌کند. اگرچه نمی‌گوییم به طورکلی ارتباط با آنها جایز نیست. ارتباط با آنها اشکالی ندارد، اما نباید مفسده ای داشته باشد و موجب تأیید عقاید باطل آنها بشود. همچنین خود کسی که با آنها ارتباط دارد، نباید متهم شود که با افراد لاابالی سروسرّی دارد.

22- آیا‌یک مسلمان می‌تواند برای‌یک کافر کار کند و زیردست او باشد و از او مزد بگیرد؟

پاسخ: زیردست به این معنا که تحت سلطه‌ی غیرمسلمان باشد جایز نیست؛ اما حالا اگر کارگر مسلمانی است که کارفرمایش کافر است و به او می‌گوید چنین کاری را انجام بده و او هم انجام می‌دهد و ذلتی را هم نمی‌پذیرد، بلکه برای او کار می‌کند و مزدش را می‌گیرد؛ کارش هم اگر خلاف شرع نباشد و منافاتی هم با آن عزت و کرامت مسلمانی نداشته باشد، این نوع کار کردن اشکالی ندارد و مزدش هم حلال است.

نظر شما