اندیشوران فقهی

معاون بین‌الملل حوزه‌های علمیه:

مخالفان تقریب با وجود حسن نیت، درک خوبی از وحدت ندارند

حجت‌الاسلام زمانی با ارائه تعریفی صحیح، ساده و منطقی از وحدت گفت: معنای صحیح وحدت این است که پیروان مذاهب اسلامی ضمن اعتقاد صددرصد به مبانی خود، همزیستی مسالمت آمیز و محترمانه را با هم داشته باشند. این معنا تقریباً مورد اتفاق است. بله ما در وحدت فقط تنازع و اهانت را ممنوع کرده‌ایم

به گزارش خبرنگار اجتهاد، نشست «مبانی دینی وحدت اسلامی و تقریب مذاهب» شب گذشته با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسن زمانی معاون بین‌الملل حوزه‌های علمیه و رایزن فرهنگی سابق ایران در مصر، درمرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم‌السلام) قم برگزار شد.

در این نشست که با هدف شناخت و نقد سلفیه برگزار شد، حجت‌الاسلام محمد حسن زمانی به نحوهٔ تعامل با سایر ادیان و مذاهب پرداخت، و با اشاره به آیهٔ «لَا ینْهَاکمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یقَاتِلُوکمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یخْرِجُوکم مِّن دِیارِکمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیهِمْ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُقْسِطِینَ» گفت: در این آیه خداوند دستور داده که با کفار تا زمانی که با شما به جنگ برنخواسته‌اند دو رفتار را داشته باشید: 1. برّ و نیکی؛ 2. قسط یعنی به عدالت. با همه جهان با محبت و عدالت رفتار کنید. بله متجاوز را «فَاعْتَدُواْ عَلَیهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیکمْ»، و البته تحمیل دین خود را به دیگران نداشته باشید «لا إکراه فی الدین».

نحوهٔ تعامل با دیگر مذاهب اسلامی
وی در ادامه با طرح این سوال که چگونه اندیشه‌مان را به دنیا عرضه کنیم، هم منطقی باشد و هم موفق؟ و در پاسخ به این سؤال به آیهٔ «قُلْ یا أَهْلَ الْکتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَی کلَمَةٍ سَوَاء بَینَنَا وَبَینَکمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ» اشاره شد که در آن از تمسک به مشترکات سخن به میان آمده است.

حجت‌الاسلام زمانی در این جسله که بیشتر درباره نحوهٔ تعامل با دیگر مذاهب اسلامی سخن گفت، ادامه داد: از وحدت و تقریب معانی متعددی می‌توان تصور کرد. ما معتقدیم کسانی که مخالف وحدت و تقریب‌اند درک خوبی از معنای وحدت ندارند، این در حال است که ما در حسن نیت آن‌ها شک نداریم. برخی از این‌ها حتی نسبت به قائلین وحدت نیز دیدگاه خوبی ندارند و این یک واقعیت تلخ است. در اهل سنت هم این مسأله دیده می‌شود؛ مثلاً به قائلین وحدت می‌گویند این سنی زده یا شیعه زده است.

چند برداشت غلط  از مفهوم وحدت
این استاد حوزه سپس به تبیین چند برداشت غلط  از مفهوم وحدت پرداخت و بیان کرد: معانی ناصحیح ممکن است یکی از این‌ها باشد: 1- انحصار اسلام در اصول مشترک و اختصاصات مذاهب را کلاً رها کنیم. 2- سنی و شیعه برخی از اعتقادات اختصاصی هم را بپذیرند. 3- هر مذهب به مسائل خود عمل کنند اما نسبت به مسائل اختلافی اصلاً سخنی نگویند. 4- علمای شیعه و سنی مبانی اختصاصی را برای پیروان خود بگویند اما به علمای مذهب دیگر اصلاً عرضه نکنند. این هم صحیح نیست چون عالم وظیفهٔ عرضهٔ مطالب را دارد. پس اطلاع رسانی هم آزاد است موجب ارتقای سطح علمی است.

وی با ارائه تعریفی صحیح، ساده و منطقی از وحدت گفت: معنای صحیح وحدت این است که پیروان مذاهب اسلامی ضمن اعتقاد صددرصد به مبانی خود، همزیستی مسالمت آمیز و محترمانه را با هم داشته باشند. این معنا تقریباً مورد اتفاق است. بله ما در وحدت فقط تنازع و اهانت را ممنوع کرده‌ایم.
 
مبانی دینی وحدت
حجت‌الاسلام زمانی در ادامه با طرح این پرسش که براساس معنای صحیح وحدت، چه مبانی دینی وجود دارد تا همه در مقابل آن سر تسلیم فرود آورند؟ گفت: مبنای اول کفایت اظهار شهادتین در اسلام است، اگر تمام مذاهب اسلامی این اصل را قبول داشتند، این همه جنگ در عالم اسلام اتفاق نمی‌افتاد. همه اظهار شهادتین می‌کنند و راز فلاح نیز همین است «قُولُوا لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا».

وی در بیان این مبنا به دو آیه در این زمینه استناد کرد: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلَکن قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکمْ» قرآن با اینکه صریحاً می‌گوید این افراد اعتقاد قلبی ندارند (وَلَمَّا یدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکمْ)، اما به این‌ها می‌گوید مسلمان(وَلَکن قُولُوا أَسْلَمْنَا) آیه دوم:«وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَی إِلَیکُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا» کسی که به شما سلام می‌کند (که قبلاً این علامت اسلام بود!)، از او سلب ایمان هم نمی‌توانید بکنید، چه رسد به سلب اسلام! پس او را باید مسلمان و هم مؤمن بدانیم. بله درجات ایمان را ما خبر نداریم و ممکن است در درجه‌ای نازل باشند.

استاد حوزه علمیه قم گفت: پس مبنای اول برای وحدت، کفایت شهادتین برای قبول اسلام است. اما متاسفانه همین مبنا را برخی قبول ندارند و تکفیر آغاز می‌شود. و ما حصل تفکر محمدبن عبدالوهاب باعث می‌شود بسیاری از عالمان و مردم مظلوم شیعه و سنی در ایران و جهان کشته شوند.

رایزن فرهنگی سابق ایران در مصر، مبنای دوم برای وحدت را اعتقاد به کثرت مشترکات و قلت مفترقات دانست و افزود: اگر تلقی اختلافات زیاد باشد، نباید توقع وحدت داشت. خبرنگاران در مصر از شیخ سابق الازهر «دکتر طنطاوی» از مشترکات و اختلافات بین شیعه و اهل سنت پرسیدند، ایشان در پاسخ گفت نود درصد مشترک است. «علی جمعه» مفتی اعظم مصر نیز گفته است مشترکات شیعه و اهل سنت 95درصد است که بین هر دو مذهبی در اهل سنت نیز پنج درصد اختلاف هست.

مؤسس گفتمان نقد استشراق در ایران گفت: مبنای سوم برای وحدت، مشترک بودن در ارکان دین و اختلاف در تفصیل و فروع است. ما در اخلاق و فلسفه و عرفان و کلام و فقه چقدر با هم مشترکات داریم؟ ما در اکثر کلیات مشترکیم و تفاوت مان در برخی فروع است. حتی برخی اختلافات عملی هم به دلیل اختلاف فهم از فقه طرفین است. مثلاً اهل سنت هیچ گاه بر مهر سجده نمی‌کند و شیعه هم هیچ گاه بر غیر مهر سجده نمی‌کند، در حالی که سجده بر خاک در فقه اهل سنت برتر از سجده بر سایر اشیاست و در فقه شیعه نیز جواز سجده منحصر در خاک نیست بلکه مطلق وجه الارض است.

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسن زمانی معاون بین‌الملل حوزه‌های علمیه، بررسی جامع مبانی و راه‌کارهای عملی وحدت را به جلساتی دیگر موکول کرد و تاکید نمود: در مورد نحوه رفتار با شیعیان اهل‌بیت (علیه‌السلام) باید برای ارتقای آگاهی‌ها و تعمیق باورهای اهل‌سنت کوشید.

نظر شما