چكيده:

قسمت اول

مقدمه:
مسلمان در تحصیل علم نسبت به حلال و حرام و مطلق احکام پنج‌گانه (وجوب، حرمت، استحباب، کراهت و اباحه) یا خودش به درجه اجتهاد و تخصّص رسیده است که در اين صورت، احکام مورد ابتلای خود را از ادلّه شرعی استنباط و استخراج مي‌نماید(1) و یا از مجتهد جامع الشّرایط تقلید (پیروی از فتاوی او در عمل) مي‌نماید، به شرطی که خود دارای ملکه اجتهاد نباشد و یا اینکه به جای اجتهاد و تقلید، احتیاط مي‌نماید که برای غالب عوام بسیار دشوار است و تنها اهل علم غیر مجتهد توان انجام آن را دارند.
مجتهد کسی است که در قرآن، حدیث، رجال، تفسیر، فقه، اصول فقه و علم کلام (عقاید) مطالعه و تحقیق نماید تا ملکه استخراج احکام را از ادلّه معتبره آن (قرآن، حدیث، عقل و اجماع و سیره و غیره) به دست آورد.(2)
در انحصار و عدم انحصار مذاهب اجتهادی فقهي به مذاهب چهارگانه در بین اهل سنّت اختلاف وجود دارد. بسياري از دانشمندان در اعصار اخیر، نظریّه دوم را اختیار کرده‌اند و در فقه شیعه کسی قایل به انسداد باب اجتهاد نیست؛ حتّی اخباری‌ها نیز احکام شرعی را با استدلال ثابت مي‌کنند. به هر حال انفتاح باب اجتهاد و وجوب آن به نحو واجب کفایی عینی تخییری، قطعي و خلل‌ناپذیر است.
تحولات علمي، فکری و اجتماعی در زندگانی انسان‌ها ده‌ها و صدها سؤال را متوجّه شریعت مي‌کند که فقه باید از دلایل معتبر، حکم شرعی آن‌ها را استخراج كند.
پس از ذکر این مقدّمه به مقصد اصلی این فصل‌ بازمي‌گردیم و آن اينکه محصّلین علوم دینی در حوزه‌های علمي ‌شیعه، چگونه مي‌توانند به اجتهاد برسند؟ در عصر حاضر (حدّاقل در یکصد سال اخیر تاکنون) طلاب به فراگيري علوم ادب عربی، (صرف، نحو، معانی، بیان و بدیع) منطق ارسطویی، شرح لمعه، مکاسب، رسایل، کفایه و غیره مي‌پردازند.
پس از پایان این دروس (که به دوره سطح معروف است)، طلبه‌ها به فراگيري دروس خارج مي‌پردازند که در آن مباحث فقه و اصول به شکل تخصصی و وسیع‌تر تدریس مي‌شود.
جمع زیادی از محصّلین که اراده تحصیل علم در آنان وجود دارد، به دروس دوره سطح اکتفا نمي‌کنند و وارد مرحله وسیع تحقیق در این دو علم مي‌شوند؛ ولی جمعی نيز پس از اتمام درس سطح و یا با کمي تحصيل ‌درس خارج، احساس خستگی از درس به آنان دست مي‌دهد و به سوی مسقط الرأس یا محلّ دیگری برای ترویج دین و ارشاد مومنین رهسپار مي‌شوند. تنها عدّه قلیلی که استعداد سرشار و اراده قوی‌تر دارند، باقی مي‌مانند تا ملکه اجتهاد را بیابند و احکام شرعی را (مطابق نظر خود) استنباط کنند.
در این میان دسته سومي وجود دارد که از نظر عدد کمتر از دسته اوّل و بیشتر از دسته دوّم هستند و به خاطر ضعف فکری و یا اقتصادی و یا سردرگمی، عمر خود را در حوزه علمیّه و حضور در درس‌های خارج مي‌گذرانند، بدون اینکه مجتهد شوند و کسی هم به آنها کاری ندارد. این دسته را باید دسته محرومان نام گذاشت؛ چرا كه مردم از علم آنها بهره نمي‌برند.
آنچه در مورد محصّلین علوم دینی در دوره دروس خارج(3) تاکنون مشاهده شده و مي‌شود، این است که هیچ راهنما و مشاوري وجود ندارد تا راه رسیدن به اجتهاد را به آنان معرفی کند و از تجربه اجتهاد نكاتي را برای آنان بازگو نماید؛ حتي کتابی در این زمينه وجود ندارد که خود محصّلین برای رسیدن به هدفشان، از آن استفاده نماید.
اغلب و یا غالب محصّلین مانند نابینایان و یا كساني كه در تاریکی طي مسير مي‌كنند، به حضور در درس خارج ادامه می‌دهند و به اجتهاد نمي‌رسند. گواه اينكه اگر راهنمایی داشتند، حتماً دارای ملکه اجتهاد مي‌شدند.
این موضوع، یعنی جهت دهی محصّلین به سوی اجتهاد و تبیین راهنمایی معقول به سوي مسير اجتهاد، بسیار لازم و ضروری است؛ زیرا در شرایط فعلی وجود یک مجتهد صاحب نظر در هر فرمانداري، هر چند كه آن فرد مرجع تقلید نباشد، بسیار ضروری و راه‌گشای مؤمنین سوال کننده خواهد بود.
در اينجا ما طرح خود را در اين زمينه - که یک طرح ابتدایی است - در چند مطلب ارائه مي‌کنیم.

مطلب اول:
مناسب دایره اجتهاد را در ابتلا به شش دایره تقسیم کنیم. گستره:
1. عبادات از قبیل نماز، روزه، حج، زکات، خمس و غیره.
2. معاملات بالمعنی الاخص مانند تجارت، بیع، اجاره، مضاربه، مزارعه و غیره.
3. فقه حکومتی، سیاسی، احکام مالیات، قانون اساسی، وظایف دولت، رابطه دولت و مردم، حدود و تعزیرات، قصاص و سایر احکام مربوط به آن، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، سیاست داخلی و خارجی و قضا و شوری.
4. معاملات بالمعنی الاعم مانند میراث، وصیت، نکاح، طلاق و تمامي ابوابی که در زیرمجموعه عناوين مذکور جاي مي‌گيرد.
5. اقتصاد اسلامي و کیفیت عملکرد بانک‌ها، حقوق واجب مانند: غصب، احیاء موات، مشترکات، قسمت، دین، قرض، حجر، کفاله و وقف.
6. محرّمات
اگر دانش‌پژوهان درس خارج توجیه شوند که رشته تحصيلي خود را حسب ذوق و سلیقه خود، از یکی از رشته‌های شش‌گانه بالا انتخاب کنند و تا حصول ملکه اجتهاد در فروعات آن به تحصيل در آن ادامه بدهند و سپس به مقتضاي استعداد و سلیقه خود به انتخاب رشته ديگر و مطالعه در آن مشغول شوند، بسيار خوب خواهد شد. محصل باید بداند که درس خارج فقه هم حدود یک سال را در بر مي‌گیرد.
اين امكان وجود دارد که در حوزه علميه، هيئت و گروهي تشكيل شود تا استعداد محصّلین را ارزیابی نموده و براساس آن او را به تحصيل در رشته مناسب راهنمايي و تشويق بنماید.
به نظر اينجانب، برای حصول ملکه اجتهاد در فروعات يك رشته، حدود پنج سال کفایت مي‌کند، منتهی، فروع عبادات، بسیار زیاد و حتّی پیچیده مي‌باشد و نياز به استعداد بیشتري دارد و اقامه رأی در آنها زمان بیشتری را مي‌طلبد.
-------------------------------------------------------------------------
پاورقي
1.این وجوب طریقی عینی تخییری میباشد و اجتهاد حتی در احکام غیر محل ابتلای مکلف و برا مکلفین دیگر که قدرت رسیدن برتبه اجتهاد را ندارند، بوجوب کفایی تعیینی، نیز واجب است.
2.البته این مطالعه و تحقیق، مستلزم علم بعلوم ادبی عربی مي‌باشد.
3.دروس سطح دروسی است که از روی کتاب شخصی تدریس مي‌شود و شاگرد تنها مراد صاحب کتاب را باید بفهمد. دروس خارج یعنی درس‌هایی که از روی کتاب خوانده نمی‌شود و مدرس مجتهد است که مضمون درس را عنوان مي‌کند و نظریات دیگران را بیان نموده و نظر خود را نیز مي‌گوید و شاگردان بعدا درس‌های استاد را مي‌نویسند.

ادامه دارد