| بـعـضـى را عـقـيـده بر آن است كه اين حوزه از عاشوراى حسينى (61ق) با شور و حماسهاى كه سـيدالشهدا اباعبداللّه الحسين (ع) آفريد شروع گرديد. زيرا امام (ع) از هنگام حركت از مدينه به مـكـه و سـپـس بـه عـراق و ورود بـه كربلا همه جا به تعبير و تفسير قرآن و بيان احكام دين براى اصـحاب مىپرداخته و خطب و بيانات و شهادت آن حضرت و ياران باوفايش در آن ايام خود منبع نـهـضت و دگرگونى فكرى و اجتماعى و سياسى و تدريس علوم اسلامیبراى جهان اسلام از آن روز تـا عصر حاضر بوده است. ارباب مقاتل و مورخان از جمله طبرى در تاريخ خود آن خطبه ها و بـيـانـات را مـنعكس كرده و علامه سيد مصطفى اعتماد خطبههاى امام را در كتابى به نام بلاغة الـحـسـيـن گـردآورى كرده است (دايرة المعارف تشيع, 3/402) و به نام موسوعة كلمات الامام الحسين در 1415ق به چاپ رسیده است.
حـوزه كـربلا كه ابتدا به شرح فوق آغاز گرديد, با اجتماع زائرين قبور متبركه حضرت امام حسين (ع) و سـايـر شـهـدا زير چادرهايى كه در آن ايام كنار قبور برپا مىنمودند و با حضور حضرت امام سـجـاد و امـام باقر و امام جعفر صادق (علیهمالسلام) در ايام زيارت آنها از آن اعتاب مقدسه ادامه مىيافت و مـخصوصاً هنگامیكه حضرت امام صادق (ع) به كربلا سفر مىنمود از اجتماع محدثين و فقهاى شيعى رونق بيشترى مىيافت و چيزى نگذشت كه صحراى خشك كربلا به سرزمين آباد و از مراكز علمیو فرهنگى تشيع تبديل گرديد.
حـضـرت امام صادق (ع) در مكانى كه كنار نهر علقمه بود, منزل مىنمود و زمينهاى آن ناحيه به نـام آن حضرت هنوز به اراضى الجعفريات مشهوراست. اصحاب و زائرين قبور مطهره هنگام ورود ائمـه مـذكـورمخصوصاً حضرت صادق (ع) به دور آنها حلقه زده و به استماع حديث و احكام دين مىپرداختند. خانه آن حضرت امروزه در كربلا به حرمیتبديل گرديده كه مردم جهت اعتكاف و زيارت به اين مقام مىشتابند. فرزند گرانقدر ايشان حضرت موسى بن جعفر (ع) نيز هنگام زيارت از قبر جد خود در كربلا به وسيله مشتاقان حديث و علوم دين احاطه شده و كرسى موقت تدريس را اداره مینمودند.
حوزه علميه كربلا كه ابتدا با اجتماع شعرا و فقها و محدثين شيعه محل نقل حديث و همچون بازار عكاظ مركز خواندن اشعار بليغ شاعران شيعى در اواخر قرن اول و قرن دوم بود, به تدريج با حضور امامان ياد شده محل تفسير قرآن و نقل حديث گرديده بود سپس به وسيله شيخ ابوالقاسم حميد (م 310ق) فرزند زياد بن حماد از شيوخ علماى حديث و اعاظم فقهاى شيعه محل تدريس احكام ديـن و مـسـائل فـقهى وعلوم دينى گرديد و طلاب علوم و عاشقان تحقيق و تعليم از اطراف به سـوى كـربلا شتافتند و مدرسه وى جايگاه تربيت شاگردان مبرز و گرانقدرى گرديد كه از آن جمله اند: ابوجعفر محمد كلينى فرزند يعقوب (م 329ق) كه كتاب ارزشمند او كافى يكى از اصول چـهـارگـانـه مـورد اسـتناد اماميه است , شيخ ابوالحسن على (ز 307ق) فرزند ابراهيم قمیصـاحب تفسير معروف به تفسير قمی, شيخ ابوعبداللّه الحسين (ز 352ق) فرزند على بزوفرى , شـيـخ ابـوعلى احمد بزوفرى (ز 365ق) و عده ديگرى كه در اعيان الشيعة و الذريعة و معجم رجال الحديث از آنان نام برده شده است.
حـوزه عـلـمیكربلا همچنان به حيات فكرى و علمیخويش ادامه داده است و ميراث فرهنگى مـهـمیاز خود به يادگار گذاشته است كه تا عصر حاضر پيوسته ادامه يافته است دانشمندانى نـظـيـر شيخ مفيد و شيخ ابواحمد جلود و دو برادر بزرگوار شريف رضى و شريف مرتضى و شيخ ابواسحاق ثعالبى و ابوصلاح تقىالدين حلبى مستقيم يا غير مستقيم وابسته به اين حوزه هستند, و مـواقعى كه اين حوزه دچار ركود وسستى فعاليت میگرديد علماى بلند آوازه فعالى مانند شيخ عـمـادالدين محمد طوسى معروف به ابن حمزه (598ق) يا ابى جعفر ثانى با پژوهشهاى عميق و مـهـارت شگفت انگيز خود در علوم و تدريس استادانه آنها و جلب طلاب و عاشقان علم و فضيلت حوزه را به شكوفائى میرسانيدند, اثر معروف او به نام الوسيلة يكى از كتب مشهور فقهى است كه بـه ابـتكار خود عبادات را از پنج باب: صلوة, زكوة, صوم, حج و جهاد به ده باب افزايش داد كه آن پـنج مورد ديگر: خمس, اعتكاف, غسل, عمره و رباط میباشد. كتاب المزار الكبير تأليف شيخ ابوعبداللّه مـحمد معروف به ابن مشهد حائرى در ادعيه و زيارات كه تمام آن در بحارالانوار آمده و همچنين صـحـيفه سجاديه منسوب به امام سجاد (ع) از محدثان و اساتيد حوزه كربلا روايت و تدوين شده است و از شواهد تاريخى استفاده میشود كه بعضى از اين دانشمندان و محدثين از كربلا به نجف رخ كشيده و حوزه بغداد را تأسيس نمودهاند.
در قرن هفتم هجرى, حوزه علميه كربلا به رهبرى خاندان معد حائرى فعاليت گستردهاى داشته اسـت. از جـمـله آن علما كه مرجعيت عظيمی داشته, سيد فخار معد حائرى (م 630ق) صاحب الـحـجـة عـلـى الذاهب الى تكفير ابى طالب بوده كه شاگردان بسيارى مانند سيد عبدالكريم بن طـاووس (م 693ق) و فرزندش سيد جلال الدين عبدالحميد بن فخار موسوى حائرى (ز 482ق) و غـيـره تـربـيـت كـرده است. به همين ترتيب حوزه كربلا در قرون بعد از دانشمندان نامی ديـگـرى بـهـره مـنـد بـوده اسـت. مانند ابن فهد حلى (م 841ق) و سيد محمد بن فلاح موسوى مـشـعـشعى مؤسس دولت شيعى در جنوب ايران و سيد محمد نوربخش از اقطاب صوفيه و شيخ هلال جزائى استاد محقق كركى و تقىالدين ابراهيم كفعمی (م 905ق) و سيد ولى رضوى حائرى (ز 981ق) صاحب كنزالمطالب و مدرس الطف سيد نصراللّه موسوى حائرى (م 1160ق) مرجع عظيم تشيع از حوزه كربلا كه زمان نادرشاه افشار در مؤتمره نجف و اجتماع علماى عامه و خاصه در كعبه وى را به رياست و امامت در نماز جماعت انتخاب نمودند.
دوران پرافتخار و عصر طلائى اين حوزه هنگام نهضت فكرى آقا محمدباقر وحيد بهبهانى (م 1205ق) بـود, كـه با فوت شيخ يوسف بحرانى (1186ق) بساط اخباريه را براى هميشه از حوزه كربلا و سـايـرحـوزههـا درهـم پـيـچيد و دست آنها را كوتاه نمود و مكتب نوينى از معالم اهل بيت (علیهمالسلام) را پـى ريـزى كرد و هزاران شاگرد از طلاب علوم دينى را تا درجه استادى و اجتهاد تربيت كرده به حـوزه هاى ديگر عراق و ايران گسيل داشت. سيد بحرالعلوم و شيخ جعفر كاشف الغطاء را به حوزه نجف, شيخ ابراهيم كرباسى و سيد محمدباقر اصفهانى را به اصفهان, ميرزا ابوالقاسم قمی صاحب قـوانين را به قم, شيخ احمد نراقى را به كاشان, ميرزامهدى خراسانى را به مشهد و شيخ اسداللّه كـاظـمی صـاحـب مـقـابـس را بـه كاظمين اعزام نمود و راه او را دو شاگردش ميرزامهدى شهرستانى و سيد على طباطبائى صاحب رياض ادامه دادند. پس از آنها اين راه همچنان به وسيله سـيـد محمد مجاهد (م 1242ق) (فرزند طباطبائى صاحب رياض) و سپس شريف العلماء حائرى دنـبـال شـد. پـس از آنـهـا سيد ابراهيم قزوينى (م 1262ق) صاحب ضوابط و شيخ محمد صالح برغائى حائرى (م 1271ق) كه از قزوين به كربلا هجرت كرده بود, زعامت حوزه را به دست گرفته و هـزاران شـاگـرد و طـلـبـه علوم دينى تربيت نمودند. پس از اندكى دوران فترت, هنگام زعامت شيخ مـحـمـدتـقـى شـيرازى (م 1338ق) معروف به ميرزاى دوم شيرازى حوزه كربلا رونق بيشترى گـرفـت و فتواى تاريخى ميرزاى دوم عليه انگليسيها و مطالبه استقلال عراق و حقوق سياسى و دفـع اسـتعمار خارجى همه انظار را متوجه حوزه كربلا نمود (دايرة المعارف تشيع, 1/190). پس از وفات ميرزامهدى شيرازى (1380ق) فرزند ايشان ميرزامحمد شيرازى حوزه تدريس كربلا را در تالار پدرشان (ايوان الشيرازى) واقع در آستانه حسينى اداره میكردند, تا اينكه اين حوزه پررونق را حزب بعث عراق مانند حوزه هاى ديگر شيعى به تعطيلى كشانيد.
از مـدرسين اخير حوزه كربلا و مراجع عاليقدر و اساتيد مبرز آن آيات زير را میتوان نام برد: شيخ مـولـى حسين اردكانى, سيد محمد صالح داماد, شيخ زين العابدين مازندرانى, شيخ حسن برغانى صـالـحـى, شـيـخ علامه برغانى صالحى, مدرس الطف شيخ علينقى برغانى صالحى, سيد حسين مـرعشى شهرستانى, سيد اسماعيل صدر, سيد ميرزاهادى خراسانى, سيد ميرزامهدى شيرازى و عده ديگر از بزرگان اجتهاد و فتوى (دايرة المعارف تشيع, 2/68, 3/184 به بعد)
http://www.al-shia.com/html/far/9marakez/hoze_elmye_shie/karbala.htm | |
