مؤسس اين مذهب فقهي، احمد بن حنبل (م 241 ق) از مهم ترين شاگردانِ محمد بن ادريس شافعي (م 204 ق) در بغداد است.(1)
تدوين فقهِ اين مذهب در قرنِ چهارم توسط بزرگاني چون ابوبکر احمد بن خلال (م 311 ق) با نگارش کتاب الجوامع و ابوالقاسم بن ابي علي خرقي بغدادي (م 324 ق) با نگارش کتاب المختصر صورت گرفت.(2)
حياتِ مجدد اين نحلة فقهي در قرن هشتم به ابن تيميه (م 728 ق) و شاگردش ابن قيم جوزي (م 851 ق) مربوط است. ايشان روح جديدي در مذهب حنبلي دميدند و مباني فکري و فقهي مذهب را استوارتر از گذشته کردند و در نشر آن نقش به سزايي ايفا کردند.(3)
اين مذهب در قرن دوازدهم توسط محمد بن عبد الوهاب (1115 – 1206 ق) –مؤسس فرقة وهابيت- جانِ تازه اي گرفت و پس از مدتي به حاکميتِ مذهب حنبلي در سعودي انجاميد.
منابع استنباط:
مهمترین منابع استنباطی این مذهب عبارتند از:
*کتاب
*سنت
*فتاوای صحابی؛ در جایی که اختلاف میان این فتاوا وجود داشت، به آنچه به نظرش نزدیکتر به کتاب و سنت بود عمل می کرد.
*قیاس؛ در حد رفع ضرورت از آن بهره می جست.
*برخی استحسان و سد ذرایع و مصالح مرسله را نیز از منابع استنباطی برشمرده اند.
ویژگی های فقه:
مهمترین ویژگیهای این فقه عبارت است از(4):
روش اجتهادي وي چنين بود: ابتدا به سراغ کتاب و سنت مي رفت، و هيچ چيز را بر نص مقدم نمي داشت. اگر نص نمي يافت، به فتاواي صحابه مراجعه مي کرد و قولِ موافق و نزديک به کتاب و سنت را بر مي گزيد. در صورتي که هيچکدام نبود، به مفاد حديث مرسل يا ضعيفي که راوي آن معروف به کذب و فسق نباشد، پايبند مي شد. و اگر اين حديث را هم نمي يافت، به قياس روي مي آورد. برخي گفته اند: اگر قياس ممکن نبود، مطابق مصالح مرسله نيز عمل کرده است.(5)
وي اگر چه اجماع را قبول داشت، ليکن همواره در حصولِ اجماع ترديد مي کرد و مي گفت: «من ادعي الاجماع فهو کاذب». او بر اين باور بود که بايد عدم علم به خلاف جايگزين ادعاي اجماع گردد.(6)
از آنجا که احمد بن حنبل مي ترسيد مردم به فقه روي آورند و از حديث بازمانند، هرگز دست به تأليف کتاب فقهي نزد. از همين روي برخي همچون ابن قتيبه در المعارف و مقدسي در احسن التقاسيم و ابن جرير طبري او را محدث مي دانند.
گستره جغرافيائي:
امروزه مهمترین مرکز این فرقه در کشور عربستان سعودی است.
منابع تحقيق:
ابو اسحاق ابراهيم شيرازي، طبقات الفقهاء.
محمد مصطفي شلبي، المدخل.
محمد علي سايس، تاريخ الفقه الاسلامي.
محمد خضري بک، تاريخ التشريع الاسلامي.
علي محمد معوض و عادل احمد عبد الموجود، تاريخ التشريع الاسلامي.
محمود شهابي، ادوار فقه.
مؤسسة آل البيت، مقدمة تذکره الفقهاء.
رضا اسلامي، مدخل علم فقه.
سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي.
سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري.
---------------------------------------------------------------------------
پاورقي
1.رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 475.
2.رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 476.
3.رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 476.
4.ابن قیم جوزیه؛ اعلام الموقعین؛ 1: 35؛ ابوزهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 531؛ صبحی صالح؛ معالم الشریعه الاسلامیه؛ 49. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛572)
5.ابن قیم جوزیه؛ اعلام الموقعین؛ 1: 35؛ ابوزهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 531؛ صبحی صالح؛ معالم الشریعه الاسلامیه؛ 49. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛572) رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 476.
6.ابن حزم اندلسی، المحلی؛ 10: 422.