در قرن دوم هجري، چند گرايش مختلف نسبت به معارف ديني و بشري وجود داشت که اغلب با يکديگر اختلاف عميقي داشتند. خاستگاه اين اختلافات عراق بود.
يکي از فرقه هايي که در اين اختلافات، پديد آمد، «ظاهريه» نام دارد؛ ايشان تنها راه رسيدن به حقيقت و سعادت را تمسک به ظاهر کلام خدا و رسول مي دانستند. بنيانگذار اين مذهب ، فقيهي به نام داوود بن محمد علي اصفهاني (202 ق – 270 ق) مي باشد. خانوادة داوود از ديار کاشان به کوفه آمدند؛ وي در کوفه متولد شد و در بغداد به تحصيل علم پرداخت. او از محضر ابو ثور شافعي و اسحاق بن راهويه –در نيشابور- و شاگردان بزرگ شافعي بهره جست. در واقع وي نخست از پيروان سر سخت شافعي بود؛ ولي پس از مدتي مخالف به کارگيري رأي –اعم از قياس و استحسان و …- گرديد.(1)
برخي فتاواي فقهي داوود:
*وي شرط مسافت را براي قصر شدن نماز مسافر برداشته است.
*او روزة مسافر را باطل مي داند.
*حرمت ربا را فقط در طلا و نقره و گندم و جو و خرما و نمک مي داند.
*براي قضاوت، علم قاضي سپس اقرار و پس از آن بينه، قرار دارد.
پس از داوود، ابوبکر محمد بن داود رئيس ظاهريه شد. او بيشتر شاعر ، اديب و مورخ بود وبه اين خاطر شهرتي چشمگير را به مذهب ظاهريه داد.
ابو محمد علي بن احمد بن سعيد بن حزم (384 ق – 458 ق) مجدد اين مذهب به شمار مي رود، تا جايي که برخي در مورد وي گفته اند: «لولا ابن حزم، لاندرث فروع المذهب وأصوله» يعني؛ «اگر ابن حزم نبود، اصول و فروع مذهب شافعي، از ميان مي رفت».
ابن حزم ابتدا به فقه مالکي، سپس به فقه شافعي روي آورد؛ ليکن در پايان فقه ظاهري را از مسعود بن سليمان بن صلت فرا گرفت و بدان پايبند گرديد، و روحِ تازه اي در کالبدِ نيم جانِ آن دميد، به گونه اي که اوج مذهب ظاهريه را در قرن پنجم، به همراه داشت.
منابع استنباط:
منابع استنباط احکام فقهي در مذهب ظاهريه عبارتند از؛
*قرآن
*حديث پيامبر
*اجماع صحابه
لازم به يادآوري است؛ ايشان با قياس، راي و استحسان به شدت مخالفند.(2)
ويژگي هاي فقه:
از مهمترین ویژگی های فقهی ایشان می توان به موارد زیر اشاره کرد:(3)
*روايات صحيح، همانند قرآن از جانب خداوند است.
*نقل به معنا و نقل به مضمونِ خبر، بي فايده است.
*فقط با ظاهر نصوص تمسک مي کنند.
*هيچ تعليل و تأويلي را نمي پذيرد.
*مفهوم موافق را نمي پذيرند چه رسد به مفهوم مخالف.
*راوي حديث بايد عادل باشد؛ يعني فرائض را انجام دهد و از محرمات دوري کند.
*ايشان تعادل و تراجيح را نمي پذيرند، بلکه تا آنجا که امکان داشته باشد، به مفاد هر دو دليل پايبند مي شوند.
*اجماعي که به عنوانِ منبع استنباط احکام مورد استفاده قرار مي گيرد؛ بايد مربوط به عصر صحابه باشد، و هيچ يک از صحابه با آن مخالفت نکرده باشند.
*ايشان با تقليد مخالف هستند.
*فقهاي ظاهريه باب اجتهاد را منسد مي دانند.(4)
گستره جغرافيائي:
بيشترين اوج ظاهريه در اسپانيا و آفريقاي شمالي بود که در قرن ششم به افول گراييد، و تا قرن هشتم ديگر هواداري براي آن نماند؛ ولي کتب و آثار علمي اين مذهب همچنان رواج دارد و پيروان آن به صورت پراکنده در ميان مسلمانان حضور دارند.
منابع تحقيق:
عمر سليمان استخر، المدخل الي دراسةالمدارس المذاهب الفقهيه
سعيد منصوري، فقه تطبيقي
م.م شريف، تاريخ فلسفه در اسلام
ابن حرم، المحلي؛ ذهبي، تذکره الحفاظ
محمد سلام مذکور، مناهج الاجتهاد في الاسلام
محمود شهابي، ادوار فقه
سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي
سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري.
---------------------------------------------------------------------------
پاورقي
1.رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 481.
2.رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 481.
3.سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي؛ 25؛ سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابری؛ 18.
4.برای مطالعة بیشتر ر.ک: ابن حزم اندلسی؛ المحلی.