زيديه از فرقه‌هاي تشيع است که به زيد بن علي بن حسين عليهما السلام (76 ق – 122 ق) منسوب مي‌شود. منبع اطلاعات فقه زيد كتاب المجموع الكبير يا مسند زيد يا المجموع الفقهي است كه توسط ابوخالد عمر بن خالد واسطى (م150 ق) شاگرد و ملازم او جمع‏آورى و تدوين شده است.(1)
روش زيد، دورى از غلو و هماهنگى با فقه مدينه مخصوصا فقه آل البيت است.
با نگاهى به كتاب «المجموع» مى‏توان گفت كه اين كتاب مشتمل بر دو مطلب است.
*احاديث رسول اكرم صلي الله عليه وآله؛ و روايات امير المؤمنين عليه السلام.
*اجتهادات و استنباطات زيد كه در بسيارى از موارد موافق با فقهاء اهل سنت است.
فقه زيدي تنها همان فقه زيد نيست، بلكه آميخته اى از فقه او و فقه شاگردانش و بزرگانى, چون هاشم بن ابراهيم رسى و هـادى يـحـيـى بـن حـسـيـن بـن قـاسـم و ناصر و حـسـن بـن عـلـى و احـمد بن يحيى مرتضى است.
زيد شيوه مستقلى در فقه و استنباط نداشت و به همين سبب شيوه اى كه در پيش گرفت از روش و شيوة مـعاصرانش در اهل سنت مدينه يا عراق نبود. لازم به يادآوري است؛ برخي گفته اند: ابو حنيفه جزء شاگردان وي به شمار آورده اند.(2)
منابع استنباط:
اين فرقه براي استنباط احکام فقهي از ده منبع بهره مي گيرند. فهرست اين ده منبع از حيث درجه اهميت عبارت است از:(3)
*عقل قطعى: که شناخت خدا و اثباتِ وحيانيت قرآن را بر عهده دارد.
*اجماع قطعى: مراد همان ضروريات اسلام است.
*کتاب و سنت متواتر و قطعى است.
* اخبار آحاد در مسائلِ غير عام البلوي، البته به شرطي که راوي آن عادل و ثقه باشد.
*مفهوم موافق و مفهوم مخالف؛ که مفهوم موافق بر مفهوم مخالف مقدم است.
*اجماع غير قطعى: اجماع كه از ديدگاه آنان داراى هفت مرتبه است که اجماع سلف و خلف و فقدان مورد مخالف با آن اجماع، بالاترين مرتبة اجماع است و اتفاق فقهاى زيديه پايين ترين مرتبة آن است.
*قول صحابى: مراد از صحابى ياران پيامبر است که ايشان را همراهي کرده اند.
*قياس: مى‏گويند هر چند قياس مفيد ظن است ولى شارع در مواردى مثل معرفت قبله و وقت … آن را حجت نموده است. ايشان استحسان و مصالح مرسله را هم نوعى قياس معتبر مى‏دانند.
*استصحاب: لازم به يادآوري است ايشان استصحاب را دليل مستقل نمى‏دانند.
*عقل غير قطعى: در مواردى كه هيچ يک از ادلة قبلي نباشد، به حکم عقل عملي ـ عقلي که حسن و قبح اشياء را تشخيص مي دهد- پايبند مي شوند.(4)

ویژگی های فقه:
فقه زيدى داراى اين ويژگيها است:(5)
*ايشان از حديث و راى بهره مي جويند.
*تنها به روايات اهل بيت بسنده نمي كنند؛ بلكه روايات صحابه را نيز مي پذيرند.
*در نزد فرقه زيديه آثار زيد به عنوان اصولى هستند كه فروعات را بايد از آنها استنباط نمود.
*فقهاي ايشان آنچه در مذاهب ديگر فقهى باشد و بـا منطق و اصول مذهبشان هماهنگ و همسو باشد را مي پذيرند.
*ايشان به اصل باز بودن باب اجتهاد و پيش رفتن با رخدادها و ارائة راه حلهاى مناسب براى آنها به نحوى كه با روح شريعت همخوانى كند, پايبندى نشان دادند.(6)
منابع تحقيق:
زيد بن علي، مقدمة مسند زيد بن علي.
محمد سلام مذكور، مناهج الاجتهاد فى الاسلام.
مصطفي احمد زرقاء، المدخل.
ثامر هاشم حبيب العميدي، واقع التقية عند المذاهب والفرق الإسلامية من غير الشيعة الإمامية.
خير الدين الزركلي، الأعلام.
عمر كحاله، معجم المؤلفين.
دايره المعارف بزرگ اسلامي.
شهرستاني، الملل و النحل.
محمود شهابي، ادوار فقه.
رضا اسلامي، مدخل علم فقه.
سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي.
سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري.
---------------------------------------------------------------------------
پاورقي
1.رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 446.
2.مصطفی احمد زرقا؛ المدخل؛ 166 (به نقل رصا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 446).
3.سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري؛ 38.
4.برای مطالعة بیشتر ر.ک: زید بن علی، المسند؛ یحیی بن حسن؛ الاحکام؛ و احمد المرتضی، شرح الازهار.
5.سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي؛ 28؛ سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري؛ 20.
6.برای مطالعة بیشتر ر.ک: زید بن علی، المسند؛ یحیی بن حسن؛ الاحکام؛ و احمد المرتضی، شرح الازهار.