فقه اماميه، ريشه در عصر حضور نبي مکرم اسلام دارد. از همان روزهاي نخستينِ وحي و تشريع، پايه هاي فقه و فهم شيعه، توسط اميرالمؤمنين عليه السلام استوار مي گرديد. تا جايي که فهمِ علوي در برابر فهم ديگران قرار گرفت و پيروان و دوست داران اهل بيت عليهم السلام، براي دريافتِ احکام، به علي بن ابي طالب مراجعه مي کردند.
ليکن با توجه به اينکه شيعيان در اقليت قرار داشتند، بروز و ظهورکامل فقه شيعي به دروان امام باقر و امام صادق عليهما السلام و جدايي آن از فقه غالب و رايج اهل سنت، باز مي گردد. در اين دوره فقه شيعي با گسترش فراواني روبرو شد.
دوره هاي اصلي تاريخي فقه اماميه عبارت است از:
دوره تشريع: اين دوره شامل تمامي زندگي پيامبر از آغاز و تا ارتحال ايشان ادامه يافت.
دورة تفسير و تبيين: اين دوره با امامت حضرت علي عليه السلام شروع مي شود، و تا غيبت صغراي امام زمان (عج) ادامه يافته است که ميان سالهاي 11 تا 260 ق بود.
دوره تفريع: اين دوره همان دوره استخراج و استنباط احکام بعد از دوره تشريع مي باشد که تا به امروز ادامه دارد.
ادوار فقه شيعهدر دوره تفريع شيعه عبارتند از:
1-شکوفايي اجتهاد و قانونمندي فقه: از 260 ق تا ظهور شيخ طوسي 436 ق ادامه يافت. در اين دوره محدثان با تدوين منابع حديثي، و اهل اجتهاد نيز با تعميق مباحث عقلي و تحليلي، خدمتِ شاياني به شکوفايي اجتهاد و قانونمندي فقه شيعه نمودند.
2-کمال اجتهاد: شيخ طوسي در اين مرحله تلاش وافري انجام داد. در اين دورة کوتاه، شيخ طوسي که وارثِ اهل حديث و اهل اجتهاد به شمار مي رفت، براي ترقي فقه شيعه کمر همت بست. ابهت علمي او چنان سيطره اي بر مجامع علمي شيعه پيدا کرد که نزديک به 130 سال سخنان او نقد و نقض نمي شد. حتي امروزه نيز برخي مخالفت با وي را برنمي‌تابند.
3-عصر تقليد: پس از فوت شيخ طوسي در سال 460 ق آغاز گرديد و سال 588 ق با نگارش السرائر توسط ابن ادريس پايان يافت. ابن ادريس با ادبيات جسورانه اش، اين دوره را چنين توصيف مي کند مي گويد: چون ديدم علم احکام و شريعت را معطل گذاشته اند و بدان بي رغبت شده اند و برخي از سر ناداني يا مصلحت سنجي در گشودن ابواب بحث علمي کوتاهي مي کنند و زمام دانش فقه در دست فرومايگان افتاده است، در صدد جبران برآمدم.
4-نهضت مجدد مجتهدان: توسط ابن ادريس آغاز گرديد و تا تدوين کتاب «الفوائد المدنيه» توسط محمد امين استر آبادي در سال 1030 ق ادامه يافت. در اين دوره بزرگاني چون يحيي بن سعيد حلي (م 707 ق) و محقق حلي (م 676 ق) و علامه حلي (م 726 ق) و شهيد اول (م 786 ق) و محقق کرکي (م 930 ق) و شهيد ثاني (م 965 ق) و مقدس اردبيلي (م 993 ق) بروز يافتند و موسوعه هاي فقهي بسياري در اين 442 سال به رشتة تحرير درآمد.
5-اخباريان: بروز اخباريان تا وفات شيخ يوسف بحراني صاحب حدائق الناضره در سال 1186 ق ادامه يافت. علت پيدايشِ اين نحلة فکري، را مي توان به اختلاف گرايش در ميان فقهاي شيعه مربوط دانست که ادامة اختلاف گرايش اصحاب ائمه عليهم السلام بوده است. در اين دوره جوامع حديثي بسياري نگاشته شد.
6-تکامل و اوج گيري اجتهاد: با ظهور وحيد بهبهاني در سال 1186 ق آغاز گرديد و تا تدوين قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران در سال 1399 ق ادامه يافت. در اين دوره فقه شيعه از لحاظ ابواب و مسائل و ادله رشد چشم گيري يافت و چارچوبهاي استدلالي و انديشة فقهي تکميل شد و ادبياتِ اصولي در ميان فقيهان رواج فراواني يافت.
7-حاکميت فقه: با پيروزي انقلاب در ايران، فقه وارد عرصة جديدي شد. در واقع فقها متصدي پياده سازي و کاربردي کردن فقه در اجتماع گرديدند، و تا امروز ادامه يافته است. در اين دوره فقه به عنوان تئوري واقعي و کامل ادارة انسان از گهواره تا گور مطرح گرديد.(1)
منابع استنباط:
منابع استنباطی فقه شیعه عبارتند از:
*کتاب
*سنت
*عقل
*اجماع(2)
ویژگی های فقه:
از مهمترین ویژگی های فقه شیعه می توان به موارد زیر اشاره کرد(3):
*برای استنباط از احادیث پیامبر و اهل بیت پیامبر (صلوات الله علیهم) بهره می گیرند.
*به هیچ عنوان قیاس غیر منصوص العله را قبول نمی کنند.
*اجماع به شرطی نزد ایشان حجیت دارد که کاشف از قول معصوم (علیه السلام) باشد.
*اسحتسان و استصلاح و مصالح مرسله را از منابع استنباط نمی دانند.
*کاربرد عرف در نزد ایشان محدودتر از کارکرد آن در فقه اهل سنت است.
*قول صحابه زمانی در نزد ایشان اعتبار دارد که به معصوم (علیه السلام) متصل گردد.
*اکثر شیعیان به انفتاح باب علم، باور دارند.
*مهمترین منبع استنباط در نزد ایشان قرآن و حدیث است.
*در برخی مسائل ابواب مختلف فقهی –همچون متعه و ارث و طلاق و… - فتوایی بر خلاف اهل سنت برگزیده اند.
گستره جغرافيائي:
شیعیان امروزه در سراسر جهان حضور دارند؛ مهمترین کشورهایی که مراکز شیعیان به شمار می رود عبارتند از ایران؛ عراق؛ بحرین؛ لبنان؛ سوریه؛ افغانستان
منابع تحقيق:
هاشم معروف الحسني، تاريخ الفقه الجعفري.
ابوالقاسم گرجي، تاريخ فقه و فقها.
محمود شهابي، ادوار فقه.
ابراهيم جناتي، ادوارفقه وکيفيت بيان آن.
عليرضا فيض، ويژگيهاي اجتهاد و فقه پويا.
محمد حسن رباني بيرجندي، فقه و فقهاء اماميه در گذر زمان.
رضا اسلامي، مدخل علم فقه.
سيدمهدي نريماني، تقريرات فقه مقارن محمد حسن رباني بيرجندي.
سيد مهدي نريماني، تقريرات درس اصول فقه مقارن حسين صابري.
---------------------------------------------------------------------------

پاورقي
1.برای مطالعة بیشتر ر.ک: رضا اسلامی؛ مذخل علم فقه؛ 255 – 416.
2.شیخ بهائی؛ زبدة الاصول؛ 83.
3.سید مهدی نریمانی؛ تقريرات درس اصول فقه مقارن استاد حسين صابري؛ 10..